Giải Bài 3 trang 41 Chuyên đề Ngữ văn 11
Đề bài
Tìm ví dụ về một số hiện tượng trong ngôn ngữ thể hiện đặc điểm văn hoá của dân tộc (trong tiếng Việt, trong ngôn ngữ của một dân tộc thiểu số ở nước ta hoặc một ngoại ngữ như tiếng Anh, tiếng Hán, tiếng Nhật,...).
Gợi ý trả lời
Mở đầu: Ngôn ngữ là một thành tố của văn hoá, đồng thời là phương tiện phản ánh và lưu giữ văn hoá của một dân tộc. Qua vốn từ, cách định danh, thành ngữ – tục ngữ, cách xưng hô… ta có thể thấy rõ lối sống, cách tư duy và quan niệm của cộng đồng. Dưới đây là một số ví dụ:
a) Trong tiếng Việt:
- *Hệ thống từ xưng hô thân tộc dùng trong giao tiếp xã hội.* Người Việt thường dùng các từ chỉ quan hệ họ hàng để xưng hô cả với người ngoài: *ông, bà, bác, cô, chú, dì, anh, chị, em, con, cháu…* Ví dụ gọi người bán hàng là *cô, chú*, gọi người lớn tuổi là *bác, ông, bà*. Điều này thể hiện văn hoá coi trọng tôn ti, tình cảm, lối sống cộng đồng “trọng tình” và xem xã hội như một đại gia đình.
- *Vốn từ chỉ cây lúa, nghề nông và sông nước.* Tiếng Việt có nhiều từ phân biệt tinh tế: *lúa, mạ, thóc, gạo, cơm, nếp, tẻ…*; *mưa rào, mưa phùn, mưa ngâu…*; *sông, ngòi, kênh, rạch, lạch…* Sự phong phú này phản ánh nền văn hoá nông nghiệp lúa nước gắn với sông ngòi của dân tộc.
- *Thành ngữ, tục ngữ.* Câu *“Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, “Uống nước nhớ nguồn”, “Một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ”* thể hiện đạo lí biết ơn và tinh thần cộng đồng của người Việt.
b) Trong ngôn ngữ của một dân tộc thiểu số ở nước ta:
- Người Ê-đê, Gia-rai ở Tây Nguyên theo chế độ mẫu hệ, nên trong ngôn ngữ và tên gọi, họ của con cái theo họ mẹ; người phụ nữ chủ động trong hôn nhân (tục “bắt chồng”). Vốn từ phong phú về nhà rông, nhà dài, cồng chiêng, lễ bỏ mả… phản ánh văn hoá cộng đồng buôn làng và tín ngưỡng của họ.
c) Trong một ngoại ngữ:
- *Tiếng Anh:* đại từ nhân xưng rất giản lược – chỉ dùng *I* (tôi) và *you* (bạn) cho mọi đối tượng, không phân biệt tuổi tác, vai vế. Điều này phản ánh văn hoá phương Tây đề cao sự bình đẳng, tính cá nhân, khác với lối xưng hô phân vai tỉ mỉ của tiếng Việt.
- *Tiếng Nhật:* có hệ thống kính ngữ (keigo) rất phức tạp, dùng từ ngữ và cách nói khác nhau tuỳ theo địa vị, tuổi tác người nghe. Điều này thể hiện văn hoá coi trọng lễ nghi, thứ bậc trong xã hội Nhật Bản.
- *Tiếng Hán:* nhiều từ và thành ngữ gắn với tư tưởng Nho giáo (*hiếu, lễ, nghĩa, trung*…), phản ánh văn hoá coi trọng gia đình và đạo đức.
Kết luận: Qua những ví dụ trên có thể thấy mỗi hiện tượng ngôn ngữ đều in đậm dấu ấn văn hoá riêng của dân tộc sử dụng nó; học ngôn ngữ cũng chính là tìm hiểu văn hoá của cộng đồng ấy.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.