Giải Bài 1 trang 28 Chuyên đề Sinh học 11
Đề bài
Vì sao các bệnh do virus, vi khuẩn, kí sinh trùng dễ phát triển thành dịch hoặc đại dịch?
Lời giải
Các bệnh do virus, vi khuẩn, kí sinh trùng dễ phát triển thành dịch hoặc đại dịch vì những lí do sau:
a) Tác nhân gây bệnh sinh sản nhanh, số lượng lớn: Virus, vi khuẩn, kí sinh trùng có khả năng sinh sản rất nhanh với số lượng khổng lồ. Vi khuẩn phân đôi liên tục (có loài chỉ sau 20–30 phút lại nhân đôi), virus nhân lên hàng nghìn hạt trong mỗi tế bào bị nhiễm. Số lượng mầm bệnh tăng theo cấp số nhân nên nhanh chóng phát tán ra môi trường với mật độ cao, làm tăng nhanh nguy cơ lây nhiễm cho nhiều người trước khi hệ thống y tế kịp đáp ứng.
b) Con đường lây truyền đa dạng và dễ dàng: Mầm bệnh lây qua nhiều con đường như hô hấp (giọt bắn, không khí), tiêu hóa (thức ăn, nước uống nhiễm bẩn), tiếp xúc trực tiếp (da, dịch cơ thể), máu, đường tình dục hoặc qua vật trung gian truyền bệnh (muỗi, ve, ruồi, chuột...). Nhờ nhiều con đường lây lan, một người bệnh có thể lây cho rất nhiều người trong thời gian ngắn, giúp bệnh phát tán rộng và nhanh trong cộng đồng.
c) Khả năng biến đổi (đột biến), thích nghi cao: Nhiều tác nhân, đặc biệt là virus (nhất là virus RNA như cúm, SARS-CoV-2, HIV), có vật chất di truyền dễ đột biến, tạo ra các biến thể/chủng mới. Điều này giúp chúng né tránh hệ miễn dịch, kháng thuốc (vi khuẩn kháng kháng sinh), làm giảm hiệu quả của vaccine cũ và thuốc điều trị, khiến bệnh khó kiểm soát.
d) Thời gian ủ bệnh và người mang mầm bệnh không triệu chứng: Trong thời gian ủ bệnh hoặc ở người lành mang trùng, người nhiễm vẫn có thể phát tán mầm bệnh mà chưa biểu hiện triệu chứng, nên không được phát hiện và cách ly kịp thời, tạo điều kiện cho bệnh âm thầm lan rộng.
e) Điều kiện xã hội và môi trường thuận lợi: Mật độ dân số cao, đô thị hóa, giao thông và giao lưu quốc tế phát triển (mầm bệnh có thể vượt biên giới chỉ trong vài giờ), điều kiện vệ sinh kém, biến đổi khí hậu (mở rộng vùng phân bố của vật trung gian truyền bệnh)... làm mầm bệnh dễ di chuyển và lây lan trên phạm vi rộng, vượt khỏi một vùng, một quốc gia để trở thành dịch hoặc đại dịch.
f) Miễn dịch cộng đồng chưa có hoặc chưa đủ: Khi xuất hiện tác nhân mới (hoặc biến thể mới), cộng đồng chưa có miễn dịch đặc hiệu, chưa có vaccine phòng ngừa và thuốc điều trị hiệu quả, nên hầu hết mọi người đều mẫn cảm, số người mắc tăng nhanh dẫn đến bùng phát thành dịch lớn.
Kết luận: Sự kết hợp giữa khả năng sinh sản nhanh, lây truyền mạnh qua nhiều con đường, biến đổi di truyền cao, thời gian ủ bệnh và người lành mang trùng, cùng việc cộng đồng thiếu miễn dịch và các điều kiện xã hội – môi trường thuận lợi là những nguyên nhân chủ yếu khiến các bệnh do virus, vi khuẩn, kí sinh trùng dễ phát triển thành dịch hoặc đại dịch.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.