Giải Hoạt động trang 47 Chuyên đề Vật lí 11
Đề bài
Thực hiện dự án tìm hiểu về cảm biến theo các bước sau:
Bước 1: Xác định nhiệm vụ: Tìm hiểu về phân loại và nguyên tắc hoạt động của các loại cảm biến hiện nay.
Bước 2: Xác định hình thức báo cáo kết quả tìm hiểu được về các loại cảm biến, nguyên tắc hoạt động của cảm biến.
Bước 3: Xây dựng kế hoạch và thời gian thực hiện việc tìm hiểu về cảm biến và nguyên tắc hoạt động của chúng.
Bước 4: Thống nhất tiêu chí đánh giá dự án đảm bảo nêu được các cách phân loại cảm biến, nguyên tắc hoạt động của điện trở quang và điện trở nhiệt.
Bước 5: Thực hiện theo kế hoạch đã đề ra để hoàn thành sản phẩm trong đó, nêu ứng dụng của thiết bị cảm biến và nguyên tắc hoạt động của chúng.
Bước 6: Báo cáo và đánh giá dự án đã thực hiện.
Lời giải
Hướng dẫn thực hiện dự án "Tìm hiểu về cảm biến"
Đây là hoạt động dự án, sản phẩm là báo cáo tìm hiểu nên không có "đáp số" tính toán. Dưới đây là phần triển khai mẫu theo đúng 6 bước đề bài và kiến thức Bài 7 (Chuyên đề Vật lí 11 – KNTT).
Bước 1 — Xác định nhiệm vụ
Tìm hiểu *cách phân loại* và *nguyên tắc hoạt động* của các loại cảm biến hiện nay, tập trung vào điện trở quang (quang trở, LDR) và điện trở nhiệt (nhiệt điện trở – thermistor).
- Cảm biến là thiết bị nhận biết một đại lượng cần đo (ánh sáng, nhiệt độ, áp suất, độ ẩm…) và biến đổi nó thành *tín hiệu* (thường là tín hiệu điện) để đo đạc, hiển thị hoặc điều khiển.
Bước 2 — Xác định hình thức báo cáo
Chọn một hoặc kết hợp: bài trình chiếu PowerPoint kèm hình ảnh, video minh hoạ; poster khổ A0 sơ đồ phân loại cảm biến; báo cáo viết (3–5 trang) kèm bảng số liệu khảo sát LDR và thermistor.
Bước 3 — Kế hoạch và thời gian thực hiện (gợi ý 2 tuần)
| Thời gian | Công việc | Phụ trách |
|---|---|---|
| Ngày 1–2 | Phân công nhóm, tìm tài liệu (SGK, internet) | Cả nhóm |
| Ngày 3–6 | Tổng hợp cách phân loại cảm biến | Nhóm A |
| Ngày 7–9 | Khảo sát nguyên tắc LDR và thermistor, thí nghiệm đơn giản | Nhóm B |
| Ngày 10–12 | Tìm ứng dụng thực tế | Nhóm C |
| Ngày 13 | Tổng hợp, làm sản phẩm báo cáo | Cả nhóm |
| Ngày 14 | Báo cáo trước lớp, đánh giá | Cả nhóm |
Bước 4 — Tiêu chí đánh giá (thống nhất trước khi làm)
| Tiêu chí | Điểm |
|---|---|
| Nêu được cách phân loại cảm biến | 2 |
| Đúng nguyên tắc hoạt động của điện trở quang | 2 |
| Đúng nguyên tắc hoạt động của điện trở nhiệt | 2 |
| Nêu được ứng dụng thực tế | 2 |
| Hình thức, trình bày, hợp tác nhóm | 2 |
Bước 5 — Nội dung sản phẩm (phần cốt lõi)
*a) Các cách phân loại cảm biến*
- Theo đại lượng cần đo: cảm biến ánh sáng, nhiệt độ, áp suất, độ ẩm, khoảng cách, khí gas, chuyển động…
- Theo nguyên lí biến đổi tín hiệu: cảm biến điện trở (LDR, thermistor), cảm biến điện dung, cảm biến điện cảm, cảm biến quang điện, cảm biến áp điện, cặp nhiệt điện…
- Theo tín hiệu đầu ra: cảm biến tương tự (analog) và cảm biến số (digital).
- Theo nguồn năng lượng: cảm biến chủ động (tự phát tín hiệu, ví dụ cặp nhiệt điện, pin quang điện) và cảm biến thụ động (cần nguồn nuôi, ví dụ LDR, thermistor).
*b) Nguyên tắc hoạt động của điện trở quang (LDR)*
- Được chế tạo từ chất bán dẫn (thường là CdS). Khi không có ánh sáng, số hạt tải điện ít nên điện trở rất lớn (cỡ ).
- Khi được chiếu sáng, photon có năng lượng kích thích electron từ vùng hoá trị lên vùng dẫn (hiện tượng quang dẫn), tạo thêm cặp hạt tải điện, mật độ hạt tải tăng nên điện trở giảm mạnh (có thể còn vài trăm hoặc vài ).
- Kết luận: cường độ ánh sáng càng mạnh thì điện trở của quang trở càng nhỏ.
*c) Nguyên tắc hoạt động của điện trở nhiệt (thermistor)*
- Làm từ vật liệu bán dẫn (oxit kim loại), điện trở phụ thuộc mạnh vào nhiệt độ, gồm hai loại:
- NTC (hệ số nhiệt âm): khi nhiệt độ tăng, nhiều electron được kích thích nhiệt lên vùng dẫn, mật độ hạt tải tăng nên điện trở giảm.
- PTC (hệ số nhiệt dương): khi nhiệt độ vượt ngưỡng, cấu trúc tinh thể thay đổi nên điện trở tăng đột ngột.
*d) Ứng dụng của thiết bị cảm biến*
| Thiết bị | Ứng dụng |
|---|---|
| Điện trở quang | Tự động bật/tắt đèn đường theo ánh sáng; đo độ sáng máy ảnh; mạch báo động |
| Điện trở nhiệt NTC | Nhiệt kế điện tử; rơ-le bảo vệ quá nhiệt (nồi cơm, bàn là, điều hoà); cảm biến nhiệt động cơ |
| Điện trở nhiệt PTC | Cầu chì nhiệt tự phục hồi; sưởi điện an toàn |
Nguyên tắc chung: đại lượng vật lí (ánh sáng/nhiệt độ) làm thay đổi điện trở của cảm biến → thay đổi dòng điện hoặc điện áp trong mạch → mạch điều khiển xử lí tín hiệu để hiển thị hoặc đóng/ngắt thiết bị.
*(Có thể làm thí nghiệm kiểm chứng: mắc LDR nối tiếp điện trở thành mạch phân áp, đo điện áp ra khi che và chiếu sáng; mắc thermistor rồi đo điện trở ở nhiệt độ phòng và khi nhúng vào nước nóng — thấy điện trở giảm, phù hợp lí thuyết.)*
Bước 6 — Báo cáo và đánh giá
- Các nhóm trình bày sản phẩm trước lớp (thuyết trình kèm slide/poster, có thể demo mạch thí nghiệm).
- Giáo viên và các nhóm chấm chéo theo bảng tiêu chí ở Bước 4, góp ý và rút kinh nghiệm.
> Kết luận: cảm biến được phân loại theo nhiều cách (đại lượng đo, nguyên lí, tín hiệu ra, nguồn năng lượng). Điện trở quang và điện trở nhiệt đều là cảm biến bán dẫn kiểu điện trở: LDR có điện trở giảm khi ánh sáng mạnh lên, thermistor NTC có điện trở giảm khi nhiệt độ tăng (PTC thì ngược lại) — chúng biến đổi đại lượng vật lí thành sự thay đổi điện trở để đo đạc và điều khiển.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.