Chuyên đề học tập Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 51 Chuyên đề Vật lí 11

Bài 8. Thiết bị đầu ra (Chuyên đề 3. Mở đầu điện tử học)   Đã kiểm

Đề bài

Relay trong Hình 8.5 sẽ hoạt động thế nào nếu nối trực tiếp đầu ra của mạch khuếch đại thuật toán với chân điều khiển của relay mà không qua diode?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 51 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Sơ đồ mạch điện cho thiết bị đầu ra là relay (Hình 8.5). Tín hiệu điện áp từ lối ra của mạch khuếch đại thuật toán được đưa vào chân C của relay (mũi tên chỉ chiều dòng tín hiệu đi vào). Từ chân C, dòng điện đi qua một diode mắc nối tiếp (diode cho dòng đi theo chiều từ C vào cuộn dây), rồi tới cuộn dây điện từ của relay; đầu còn lại của cuộn dây nối ra chân D, và chân D được nối xuống đất (nối mát). Cuộn dây này đóng vai trò nam châm điện điều khiển một công tắc (tiếp điểm) của relay: công tắc gồm chân A ở phía trên và chân B ở phía dưới, A và B là hai tiếp điểm của mạch tải. Khi có dòng điều khiển chạy qua cuộn dây (C → diode → cuộn dây → D → đất), lực từ hút thanh tiếp điểm làm công tắc giữa A và B đóng lại (relay đóng mạch tải); khi không có dòng điều khiển thì công tắc A–B hở (relay ngắt mạch tải). Diode được mắc sao cho chỉ khi điện áp lối ra của mạch khuếch đại thuật toán có giá trị dương thì dòng mới chạy qua cuộn dây để relay đóng mạch, còn khi điện áp âm hoặc bằng 0 thì diode chặn dòng, relay ngắt mạch.

Lời giải

Vai trò của diode trong Hình 8.5

Diode được mắc nối tiếp với cuộn dây của relay, đóng vai trò như một van một chiều: chỉ cho dòng điện đi theo chiều từ chân C (lối ra của mạch khuếch đại thuật toán) qua cuộn dây xuống chân D (nối đất).

- Khi điện áp lối ra dương (Ura>0U_{ra}>0): diode phân cực thuận, có dòng điều khiển chạy qua cuộn dây → cuộn dây trở thành nam châm điện, hút thanh tiếp điểm → công tắc A–B đóng, relay đóng mạch tải.
- Khi điện áp lối ra âm hoặc bằng 0 (Ura≤0U_{ra}\le 0): diode phân cực ngược, chặn dòng → không có dòng qua cuộn dây → relay ngắt mạch tải.

Như vậy diode giúp relay chỉ đáp ứng với tín hiệu một dấu (dương).

Nếu bỏ diode, nối trực tiếp lối ra op-amp với chân điều khiển relay

Lúc này chân C nối thẳng với cuộn dây, không còn phần tử chặn dòng theo chiều, nên cuộn dây có dòng chạy qua với cả hai dấu của điện áp lối ra:

- Ura>0U_{ra}>0: dòng chạy theo chiều C → cuộn dây → D.
- Ura<0U_{ra}<0: dòng chạy theo chiều ngược lại D → cuộn dây → C.

Điều cốt lõi là lực từ của nam châm điện không phụ thuộc chiều dòng điện: đổi chiều dòng chỉ đổi cực của nam châm điện, nhưng cuộn dây vẫn sinh từ trường và vẫn hút thanh tiếp điểm. Do đó relay vẫn đóng mạch dù dòng chạy theo chiều nào.

Kết quả: relay sẽ đóng mạch tải (A–B đóng) mỗi khi điện áp lối ra đủ lớn về độ lớn, bất kể lối ra dương hay âm. Relay mất khả năng phân biệt dấu của tín hiệu — nó đóng cả khi lối ra âm (đúng ra lúc đó phải ngắt). Vì vậy mạch không còn hoạt động đúng chức năng "chỉ đóng khi tín hiệu dương" như khi có diode.

*Nói gọn:* không có diode, relay bị kích hoạt bởi cả nửa chu kì âm lẫn nửa chu kì dương của tín hiệu, thay vì chỉ đáp ứng với tín hiệu dương như mong muốn.

Đáp số

Không có diode, relay sẽ đóng mạch tải với cả điện áp lối ra dương lẫn âm (vì lực hút của nam châm điện không phụ thuộc chiều dòng), nên relay mất tính chọn chiều và hoạt động sai — đóng cả khi lối ra âm thay vì chỉ khi lối ra dương.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.