Giải Câu hỏi trang 11 Chuyên đề Vật lí 11
Đề bài
Sao đôi rất quan trọng trong vật lí thiên văn, quan sát quỹ đạo của sao đôi giúp xác định khối lượng của chúng. Hãy tìm hiểu để nêu các cách phân loại sao đôi.
Lời giải
## Phân loại sao đôi
Sao đôi là hệ gồm hai ngôi sao chuyển động trên quỹ đạo quanh khối tâm chung của chúng dưới tác dụng của lực hấp dẫn. Nhờ quan sát chuyển động quỹ đạo này mà ta xác định được khối lượng của các sao. Người ta phân loại sao đôi theo hai cách chính sau đây.
### a) Phân loại theo cách phát hiện (phương pháp quan sát)
- Sao đôi nhìn thấy (visual binary): Hai sao đủ xa nhau và đủ sáng nên khi quan sát qua kính thiên văn có thể phân biệt được thành hai điểm sáng riêng biệt, nhìn trực tiếp được chúng chuyển động quanh khối tâm chung (chu kì từ vài năm đến hàng nghìn năm). Từ sự thay đổi vị trí góc theo thời gian suy ra được khối lượng mỗi sao.
- Sao đôi quang phổ (spectroscopic binary): Hai sao ở quá gần nhau nên không tách rời được bằng hình ảnh. Do chuyển động quay quanh khối tâm, vạch quang phổ của chúng bị dịch chuyển tuần hoàn theo hiệu ứng Doppler: khi một sao tiến lại gần Trái Đất thì vạch phổ dịch về phía tím, khi ra xa thì dịch về phía đỏ. Nhờ sự tách đôi và dịch chuyển vạch phổ mà biết đây là hệ hai sao.
- Sao đôi che khuất (sao đôi thiên thực, eclipsing binary): Mặt phẳng quỹ đạo gần như chứa phương ngắm từ Trái Đất, nên trong mỗi chu kì hai sao lần lượt che khuất nhau, làm độ sáng biểu kiến của hệ biến đổi tuần hoàn. Phân tích đường cong độ sáng theo thời gian cho phép xác định khối lượng, bán kính và nhiệt độ bề mặt của từng sao.
- Sao đôi trắc lượng (sao đôi đo vị trí, astrometric binary): Chỉ quan sát được một sao sáng, nhưng vị trí của nó dao động, đi theo đường ngoằn ngoèo quanh một đường thẳng trên bầu trời do bị một thiên thể đồng hành (quá mờ hoặc quá gần, khó thấy) kéo về phía khối tâm chung. Từ quỹ đạo dao động đó suy ra sự tồn tại và khối lượng của sao đồng hành.
###
b) Phân loại theo bản chất của hệ
- Sao đôi thực (sao đôi vật lí): Hai sao thật sự liên kết với nhau bằng lực hấp dẫn và cùng chuyển động quanh khối tâm chung. Đây mới là sao đôi theo đúng nghĩa và cho phép xác định khối lượng.
- Sao đôi biểu kiến (sao đôi quang học giả, optical double): Hai sao chỉ tình cờ nằm gần nhau theo phương nhìn từ Trái Đất, thực tế ở rất xa nhau và không liên kết hấp dẫn; chỉ trông như một cặp chứ không phải hệ đôi thực sự.
*Ghi chú:* Theo cách (a), một hệ có thể đồng thời thuộc nhiều loại, ví dụ vừa là sao đôi quang phổ vừa là sao đôi che khuất.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.