Chuyên đề học tập Vật lí 11

Giải Mở đầu trang 15 Chuyên đề Vật lí 11

Bài 2. Cường độ trường hấp dẫn   Đã kiểm chéo

Đề bài

Trong trường hấp dẫn của Trái Đất, đối với cùng một vật thì lực hấp dẫn tác dụng lên nó có độ lớn khác nhau là do cường độ trường hấp dẫn ở những điểm đặt vật khác nhau. Vậy cường độ trường hấp dẫn là gì, được xác định như thế nào?

Lời giải

Trả lời câu hỏi Mở đầu

Đây là câu hỏi dẫn nhập, nên ta nêu ý tưởng về đại lượng đặc trưng cho trường hấp dẫn tại mỗi điểm — đó chính là cường độ trường hấp dẫn.

a) Cường độ trường hấp dẫn là gì?

Trường hấp dẫn do một vật (ví dụ Trái Đất) gây ra tồn tại ở mọi điểm xung quanh nó. Để đặc trưng cho trường hấp dẫn về mặt tác dụng lực tại một điểm, người ta đặt tại đó một vật thử có khối lượng mm và xét lực hấp dẫn F⃗\vec{F} tác dụng lên vật thử. Thực nghiệm cho thấy tỉ số F⃗m\dfrac{\vec{F}}{m} tại một điểm là không đổi, không phụ thuộc vào khối lượng vật thử, nên tỉ số này đặc trưng riêng cho trường tại điểm đó.

Vậy cường độ trường hấp dẫn g⃗\vec{g} tại một điểm là đại lượng vật lí đặc trưng cho trường hấp dẫn về phương diện tác dụng lực tại điểm đó, có giá trị bằng lực hấp dẫn tác dụng lên một đơn vị khối lượng đặt tại điểm đang xét.

b) Cường độ trường hấp dẫn được xác định như thế nào?

Cường độ trường hấp dẫn được xác định bằng công thức:

g⃗=F⃗m\vec{g} = \dfrac{\vec{F}}{m}

trong đó:
- F⃗\vec{F} là lực hấp dẫn tác dụng lên vật thử đặt tại điểm xét (N),
- mm là khối lượng vật thử (kg).

g⃗\vec{g} là một đại lượng vectơ: cùng phương, cùng chiều với lực hấp dẫn F⃗\vec{F} (hướng về phía vật gây ra trường, ví dụ hướng vào tâm Trái Đất); độ lớn g=Fmg = \dfrac{F}{m}, đơn vị là N/kg.

Đối với trường hấp dẫn của một vật khối lượng MM, tại điểm cách tâm một khoảng rr, độ lớn cường độ trường hấp dẫn là:

g=GMr2g = \dfrac{GM}{r^{2}}

với G=6,67⋅10−11 N⋅m2/kg2G = 6{,}67\cdot 10^{-11}\ \text{N}\cdot\text{m}^2/\text{kg}^2. Công thức này cho thấy gg chỉ phụ thuộc vào khối lượng MM của vật gây ra trường và vị trí điểm xét (rr), nên tại những điểm khác nhau thì gg khác nhau — do đó cùng một vật nhưng đặt ở những điểm khác nhau sẽ chịu lực hấp dẫn F=mgF = mg có độ lớn khác nhau, đúng như nhận xét trong đề bài.

Đáp số

Cường độ trường hấp dẫn là đại lượng vectơ đặc trưng cho trường hấp dẫn tại mỗi điểm, xác định bởi g⃗=F⃗/m\vec{g} = \vec{F}/m; độ lớn g=GM/r2g = GM/r^2, đơn vị N/kg, hướng theo lực hấp dẫn

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.