Chuyên đề học tập Vật lí 11

Giải Câu hỏi trang 21 Chuyên đề Vật lí 11

Bài 3. Thế hấp dẫn và thế năng hấp dẫn   Đã kiểm chéo

Đề bài

1. Tính thế hấp dẫn tại một điểm ở bề mặt của Trái Đất và một điểm ở bề mặt của Mặt Trăng.

2. So sánh thế hấp dẫn do Trái Đất và Mặt Trăng gây ra tại trung điểm của đường nối tâm Trái Đất và tâm Mặt Trăng.

3. Chứng tỏ rằng đơn vị của thế hấp dẫn là m2/s2m^2/s^2.

Lời giải

Công thức thế hấp dẫn do một vật khối lượng MM gây ra tại điểm cách tâm một khoảng rr:
V=−GMrV = -\dfrac{GM}{r}
với G=6,67×10−11 N·m2/kg2G = 6{,}67\times10^{-11}\ \text{N·m}^2/\text{kg}^2.

Ý 1. Thế hấp dẫn tại bề mặt Trái Đất và bề mặt Mặt Trăng

*Tại bề mặt Trái Đất* (MTĐ=5,97×1024 kgM_{TĐ} = 5{,}97\times10^{24}\ \text{kg}, RTĐ=6,37×106 mR_{TĐ} = 6{,}37\times10^{6}\ \text{m}):
VTĐ=−GMTĐRTĐ=−6,67×10−11×5,97×10246,37×106≈−6,25×107 m2/s2V_{TĐ} = -\dfrac{GM_{TĐ}}{R_{TĐ}} = -\dfrac{6{,}67\times10^{-11}\times 5{,}97\times10^{24}}{6{,}37\times10^{6}} \approx -6{,}25\times10^{7}\ \text{m}^2/\text{s}^2

*Tại bề mặt Mặt Trăng* (MMT=7,35×1022 kgM_{MT} = 7{,}35\times10^{22}\ \text{kg}, RMT=1,74×106 mR_{MT} = 1{,}74\times10^{6}\ \text{m}):
VMT=−GMMTRMT=−6,67×10−11×7,35×10221,74×106≈−2,82×106 m2/s2V_{MT} = -\dfrac{GM_{MT}}{R_{MT}} = -\dfrac{6{,}67\times10^{-11}\times 7{,}35\times10^{22}}{1{,}74\times10^{6}} \approx -2{,}82\times10^{6}\ \text{m}^2/\text{s}^2

Thế hấp dẫn tại bề mặt Trái Đất có độ lớn gấp khoảng 22 lần so với tại bề mặt Mặt Trăng.

Ý 2. So sánh thế hấp dẫn do Trái Đất và Mặt Trăng tại trung điểm đường nối hai tâm

Khoảng cách giữa hai tâm d≈3,84×108 md \approx 3{,}84\times10^{8}\ \text{m}, nên trung điểm cách mỗi tâm:
r=d2=1,92×108 mr = \dfrac{d}{2} = 1{,}92\times10^{8}\ \text{m}

Thế do Trái Đất gây ra tại đó:
VTĐ′=−GMTĐr=−6,67×10−11×5,97×10241,92×108≈−2,07×106 m2/s2V_{TĐ}' = -\dfrac{GM_{TĐ}}{r} = -\dfrac{6{,}67\times10^{-11}\times 5{,}97\times10^{24}}{1{,}92\times10^{8}} \approx -2{,}07\times10^{6}\ \text{m}^2/\text{s}^2

Thế do Mặt Trăng gây ra tại đó:
VMT′=−GMMTr=−6,67×10−11×7,35×10221,92×108≈−2,55×104 m2/s2V_{MT}' = -\dfrac{GM_{MT}}{r} = -\dfrac{6{,}67\times10^{-11}\times 7{,}35\times10^{22}}{1{,}92\times10^{8}} \approx -2{,}55\times10^{4}\ \text{m}^2/\text{s}^2

Vì cùng khoảng cách rr nên tỉ số hai thế bằng tỉ số hai khối lượng:
VTĐ′VMT′=MTĐMMT=5,97×10247,35×1022≈81\dfrac{V_{TĐ}'}{V_{MT}'} = \dfrac{M_{TĐ}}{M_{MT}} = \dfrac{5{,}97\times10^{24}}{7{,}35\times10^{22}} \approx 81

Vậy tại trung điểm, thế hấp dẫn do Trái Đất gây ra có độ lớn gấp khoảng 81 lần thế hấp dẫn do Mặt Trăng gây ra (cả hai đều âm).

Ý 3. Chứng tỏ đơn vị của thế hấp dẫn là m2/s2m^2/s^2

Từ V=−GMrV = -\dfrac{GM}{r}, đơn vị của GG là N·m2/kg2\text{N·m}^2/\text{kg}^2. Mà 1 N=1 kg·m/s21\ \text{N} = 1\ \text{kg·m/s}^2, nên:
[G]=kg⋅m/s2⋅m2kg2=m3kg·s2[G] = \dfrac{\text{kg}\cdot\text{m/s}^2\cdot\text{m}^2}{\text{kg}^2} = \dfrac{\text{m}^3}{\text{kg·s}^2}

Do đó đơn vị của thế hấp dẫn:
[V]=[G]⋅[M][r]=m3kg·s2⋅kgm=m2s2(đpcm)[V] = \dfrac{[G]\cdot[M]}{[r]} = \dfrac{\dfrac{\text{m}^3}{\text{kg·s}^2}\cdot \text{kg}}{\text{m}} = \dfrac{\text{m}^2}{\text{s}^2}\quad\text{(đpcm)}

Có thể hiểu thế hấp dẫn là thế năng hấp dẫn tính cho một đơn vị khối lượng, nên đơn vị của nó là J/kg=kg·m2/s2kg=m2/s2\text{J/kg} = \dfrac{\text{kg·m}^2/\text{s}^2}{\text{kg}} = \text{m}^2/\text{s}^2.

Đáp số

V_TĐ ≈ -6,25×10⁷ m²/s²; V_MT ≈ -2,82×10⁶ m²/s²V_TĐ ≈ -2,07×10⁶ m²/s², V_MT ≈ -2,55×10⁴ m²/s²; thế do Trái Đất gấp ≈ 81 lần thế do Mặt Trăngđpcm

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.