Chuyên đề học tập Vật lí 12

Giải Hoạt động trang 24 Chuyên đề Vật lí 12

Bài 4. Chỉnh lưu dòng điện xoay chiều (Chuyên đề 1 – Dòng điện xoay chiều)   Đã kiểm chéo

Đề bài

Quan sát Hình 4.9 và Hình 4.10, thực hiện các yêu cầu sau:
1. Nêu sự khác nhau về hình dạng đồ thị điện áp giữa hai đầu đoạn mạch và hai đầu điện trở.
2. Hãy mô tả chiều dòng điện chạy qua điện trở R (Hình 4.8) trong mỗi chu kì.
3. Hãy so sánh đồ thị điện áp chỉnh lưu nửa chu kì (Hình 4.7b) và chỉnh lưu cả chu kì (Hình 4.10).

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 24 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.7b (Đồ thị điện áp đã chỉnh lưu nửa chu kì qua diode): trục tung uRu_R (V), các mốc in trên trục từ dưới lên: 0,0; 0,2; 0,4; 0,6; 0,8; 1,0; 1,2; 1,4. Trục hoành tt (s), mốc cách nhau 0,005 s, từ 0,000 đến 0,050. Đồ thị gồm ba múi hình sin dương xen kẽ các đoạn bằng 0: múi 1 từ t=0,000t=0{,}000 đến t=0,010t=0{,}010 s (đỉnh xấp xỉ t=0,005t=0{,}005 s); đoạn bằng 0 từ t=0,010t=0{,}010 đến t=0,020t=0{,}020 s; múi 2 từ t=0,020t=0{,}020 đến t=0,030t=0{,}030 s (đỉnh xấp xỉ t=0,025t=0{,}025 s); đoạn bằng 0 từ t=0,030t=0{,}030 đến t=0,040t=0{,}040 s; múi 3 từ t=0,040t=0{,}040 đến t=0,050t=0{,}050 s (đỉnh xấp xỉ t=0,045t=0{,}045 s). Đỉnh không có nhãn số in sẵn trên hình; đọc theo lưới: đỉnh nằm giữa vạch 1,0 V và 1,2 V (khoảng 1,0–1,1 V).

Hình 4.8 (Cầu chỉnh lưu cả chu kì bằng 4 diode bán dẫn D1D_1, D2D_2, D3D_3, D4D_4): sơ đồ mạch cầu Graetz hình thoi. Bốn nút: nút 1 (trái — đầu vào AC), nút 2 (trên — đầu ra dương DC), nút 3 (phải — đầu vào AC), nút 4 (dưới — đầu ra âm DC). Nguồn điện xoay chiều (∼\sim) nối giữa nút 1 và nút 3. Bố trí diode: D1D_1 ở nhánh trên-trái — anode tại nút 1, cathode tại nút 2 (mũi tên từ 1 hướng lên nút 2); D2D_2 ở nhánh trên-phải — anode tại nút 3, cathode tại nút 2 (mũi tên từ 3 hướng lên nút 2); D3D_3 ở nhánh dưới-phải — anode tại nút 4, cathode tại nút 3 (mũi tên từ 4 hướng lên nút 3); D4D_4 ở nhánh dưới-trái — anode tại nút 4, cathode tại nút 1 (mũi tên từ 4 hướng lên nút 1). Tải: điểm T nối với nút 2, từ T dẫn thẳng đứng xuống qua vôn kế V (đo URU_R) mắc song song với điện trở R; đầu dưới của tải nối với nút 4.

Hình 4.9 (Đồ thị điện áp giữa hai đầu đoạn mạch): trục tung uVu_V (V) từ −9-9 đến 99, trục hoành tt (s) từ 0 đến 0,050. Đồ thị là đường hình sin xoay chiều biên độ 6 V, chu kì 0,020 s; bắt đầu ở 0 V tại t=0t=0, tăng lên +6+6 V quanh t=0,005t=0{,}005 s, về 0 tại t=0,010t=0{,}010 s, xuống −6-6 V quanh t=0,015t=0{,}015 s, về 0 tại t=0,020t=0{,}020 s, lên +6+6 V quanh t=0,025t=0{,}025 s… (dao động điều hòa đối xứng qua trục 0).

Hình 4.10 (Đồ thị điện áp giữa hai đầu điện trở): trục tung uRu_R (V) từ 0 đến 10, trục hoành tt (s) từ 0 đến 0,050. Đồ thị gồm các múi hình sin dương liên tiếp, biên độ 6 V, mỗi múi rộng 0,010 s; chạm 0 tại các thời điểm t=0,000t=0{,}000; 0,0100{,}010; 0,0200{,}020; 0,0300{,}030; 0,0400{,}040; 0,0500{,}050 s và đạt đỉnh 6 V ở giữa mỗi múi (tại t≈0,005t\approx0{,}005; 0,0150{,}015; 0,0250{,}025; 0,0350{,}035; 0,0450{,}045 s) — dạng điện áp chỉnh lưu cả chu kì, luôn không âm.

Lời giải

1. Sự khác nhau về hình dạng đồ thị điện áp hai đầu đoạn mạch (Hình 4.9) và hai đầu điện trở (Hình 4.10)

- Đồ thị điện áp hai đầu đoạn mạch (Hình 4.9) là điện áp xoay chiều hình sin: có cả nửa chu kì dương và nửa chu kì âm, đối xứng qua trục 00, biên độ 6 V6\ \text{V}, chu kì T=0,020 sT = 0{,}020\ \text{s}. Giá trị uVu_V lần lượt lên +6 V+6\ \text{V} rồi xuống −6 V-6\ \text{V} trong mỗi chu kì.
- Đồ thị điện áp hai đầu điện trở (Hình 4.10) luôn không âm (uR≥0u_R \ge 0): gồm các múi hình sin dương liên tiếp nhau, biên độ 6 V6\ \text{V}, mỗi múi rộng 0,010 s0{,}010\ \text{s} (bằng nửa chu kì của nguồn) và chạm 00 tại t=0,000; 0,010; 0,020; …t = 0{,}000;\ 0{,}010;\ 0{,}020;\ \dots
- Như vậy, nửa chu kì âm của nguồn đã bị cầu diode "lật" thành dương: điện áp trên RR chỉ có một chiều (một dấu), còn điện áp nguồn thì đổi dấu. Tần số lặp lại của các múi trên RR gấp đôi tần số nguồn.

2. Chiều dòng điện qua điện trở R trong mỗi chu kì (Hình 4.8 – cầu Graetz)

Xét cách mắc: D1D_1 (anode nút 1 → cathode nút 2), D2D_2 (anode nút 3 → cathode nút 2), D3D_3 (anode nút 4 → cathode nút 3), D4D_4 (anode nút 4 → cathode nút 1). Tải gồm RR (song song vôn kế) nối giữa nút 2 (cực +) và nút 4 (cực −).

- Nửa chu kì thứ nhất (nút 1 dương, nút 3 âm): dòng điện đi từ nút 1 →D1→\to D_1 \to nút 2 →\to qua R từ nút 2 xuống nút 4 →D3→\to D_3 \to nút 3 về nguồn. Hai diode D1, D3D_1,\ D_3 mở, D2, D4D_2,\ D_4 khóa.
- Nửa chu kì thứ hai (nút 3 dương, nút 1 âm): dòng điện đi từ nút 3 →D2→\to D_2 \to nút 2 →\to qua R từ nút 2 xuống nút 4 →D4→\to D_4 \to nút 1 về nguồn. Hai diode D2, D4D_2,\ D_4 mở, D1, D3D_1,\ D_3 khóa.

Kết quả: ở cả hai nửa chu kì, dòng điện qua RR đều chạy theo cùng một chiều, từ nút 2 (đầu +) qua RR đến nút 4 (đầu −). Nhờ đó điện áp trên RR luôn một dấu (chỉnh lưu cả chu kì).

3. So sánh đồ thị chỉnh lưu nửa chu kì (Hình 4.7b) và chỉnh lưu cả chu kì (Hình 4.10)

- *Giống nhau:* cả hai đều cho điện áp một chiều nhấp nhô (luôn ≥0\ge 0), gồm các múi hình sin dương, chưa phải điện áp một chiều phẳng.
- *Khác nhau:*
- Chỉnh lưu nửa chu kì (Hình 4.7b): chỉ giữ lại nửa chu kì dương của nguồn; giữa hai múi có đoạn bằng 0 (ứng với nửa chu kì âm bị diode chặn). Trong mỗi chu kì 0,020 s0{,}020\ \text{s} chỉ có một múi, nên dòng qua RR bị ngắt quãng.
- Chỉnh lưu cả chu kì (Hình 4.10): tận dụng cả hai nửa chu kì, nửa chu kì âm được lật thành dương, nên các múi dương liên tiếp nhau, không có đoạn bằng 0; số múi trong cùng khoảng thời gian gấp đôi (tần số gợn gấp đôi).
- Do đó điện áp chỉnh lưu cả chu kì có giá trị trung bình lớn hơn, ít gợn (bằng phẳng) hơn và hiệu suất cao hơn so với chỉnh lưu nửa chu kì.

Đáp số

Hình 4.9: điện áp xoay chiều hình sin (có dương và âm, đối xứng qua 0); Hình 4.10: điện áp một chiều nhấp nhô luôn ≥ 0, gồm các múi sin dương liên tiếpDòng qua R luôn chạy cùng một chiều (từ nút 2 xuống nút 4) ở cả hai nửa chu kì: nửa đầu qua D₁, D₃; nửa sau qua D₂, D₄Nửa chu kì: chỉ 1 múi mỗi chu kì, có đoạn bằng 0, dòng ngắt quãng; cả chu kì: các múi liền nhau không có khoảng 0, tần số gợn gấp đôi, điện áp trung bình lớn hơn và phẳng hơn

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.