Giải Bài 9.6 trang 28 SBT Khoa học tự nhiên 9
Đề bài
Từ kết quả tính toán từ câu 9.5, hãy thiết kế một phương án thí nghiệm sử dụng Bộ dụng cụ thí nghiệm Hình 9.1 để đo tiêu cự của thấu kính hội tụ.
Hình chụp bộ dụng cụ thí nghiệm đo tiêu cự của thấu kính hội tụ, bố trí dọc theo một thanh ray thẳng nằm ngang (giá quang học) có chân đế, trên đó các bộ phận được gắn vào những đế trượt có thể di chuyển dọc ray. Các bộ phận được đánh số từ (1) đến (6): đặt ở đầu bên phải của ray là một hộp hình trụ nằm ngang màu đen – đây là nguồn sáng (đèn), ứng với số (1). Kế bên trái nguồn sáng là một tấm màn nhựa cứng màu đen dựng đứng, trên có khoét lỗ hình chữ F cho ánh sáng đi qua, ứng với số (2). Tiếp đến bên trái là một giá đỡ tròn giữ một thấu kính hội tụ, ứng với số (3). Ở đầu bên trái của ray là một tấm nhựa phẳng màu trắng mờ dùng làm màn hứng ảnh, ứng với số (4). Thanh ray mang thước đo cùng các chân đế chính là giá quang học, ứng với số (5). Phía dưới, đặt trên bàn cạnh đầu phải của ray, là một hộp nguồn điện có núm xoay điều chỉnh và các chốt cắm, được nối bằng dây dẫn tới đèn để cấp điện, ứng với số (6). Trình tự các dụng cụ trên giá từ nguồn sáng đến màn ảnh là: nguồn sáng (1) → màn chắn sáng có lỗ chữ F (2) → thấu kính hội tụ (3) → màn ảnh trắng mờ (4); khoảng cách giữa vật (lỗ chữ F) tới thấu kính và từ thấu kính tới màn ảnh đều có thể đọc được nhờ thước gắn trên giá quang học (5).
Lời giải
Cơ sở lý thuyết (kết quả tính toán từ câu 9.5)
Khi giữ khoảng cách giữa vật và màn ảnh là không đổi với thì có hai vị trí của thấu kính cho ảnh rõ nét của vật trên màn. Gọi khoảng cách giữa hai vị trí đó là , tiêu cự của thấu kính được tính theo công thức:
Dựa vào kết quả này, ta thiết kế phương án thí nghiệm đo tiêu cự của thấu kính hội tụ với Bộ dụng cụ Hình 9.1 như sau.
Bố trí dụng cụ
Lắp lần lượt lên giá quang học (5) theo thứ tự: nguồn sáng (1) → màn chắn sáng có lỗ hình chữ F (2) đóng vai trò vật sáng → thấu kính hội tụ (3) cần đo tiêu cự → màn ảnh trắng mờ (4) để hứng ảnh. Nối nguồn điện (6) với đèn (1) và bật đèn để chiếu sáng vật.
Tiến hành thí nghiệm
– Bước 1: Đặt vật (lỗ chữ F) và màn ảnh ở hai bên thấu kính, cách nhau một khoảng ; đọc trên thước của giá quang học để đo khoảng cách . Giữ nguyên khoảng cách , xê dịch thấu kính trong khoảng giữa vật và màn ảnh cho đến khi thu được ảnh rõ nét trên màn. Đánh dấu vị trí thứ nhất của thấu kính .
– Bước 2: Vẫn giữ nguyên khoảng cách , tiếp tục xê dịch thấu kính trong khoảng giữa vật và màn ảnh cho đến khi một lần nữa thu được ảnh rõ nét trên màn. Đánh dấu vị trí thứ hai của thấu kính .
– Bước 3: Đo khoảng cách giữa hai vị trí của thấu kính: .
– Bước 4: Tính tiêu cự của thấu kính theo công thức:
Lặp lại thí nghiệm thêm một vài lần rồi lấy giá trị trung bình của các kết quả để giảm sai số của phép đo.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.