Giải Bài tập 7 trang 12 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
Đọc lại văn bản Cánh đồng trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 71) và trả lời các câu hỏi:
1. Ấn tượng đầu tiên của bạn về bài thơ Cánh đồng của Ngân Hoa là gì? Vì sao bạn có ấn tượng đó?
2. So với việc đọc những bài thơ thuộc các thể loại khác, thể loại mà tác giả lựa chọn đã gây khó khăn hay tạo niềm hứng thú cho bạn như thế nào?
3. Xác định mối liên hệ giữa các hình tượng chính trong bài: em, đoá cúc, bình gốm, cánh đồng.
4. Chỉ ra những điệp ngữ được sử dụng trong bài và phân tích giá trị biểu đạt của những điệp ngữ đó.
5. Làm rõ sự thống nhất giữa hình thức thơ tự do và toàn bộ nội dung cảm xúc, liên tưởng, suy tưởng mà nhân vật trữ tình muốn bày tỏ.
(văn bản: Cánh đồng (Ngân Hoa))
Gợi ý trả lời
Bài tập 7 (trang 13) — Đọc lại bài thơ *Cánh đồng* (Ngân Hoa), SGK Ngữ văn 10, tập một, tr. 71
1. Ấn tượng đầu tiên về bài thơ *Cánh đồng* và lí do
a) Ấn tượng đầu tiên của tôi là một cảm giác *ngỡ ngàng, tươi mới* trước cách nhà thơ mở ra cả một cánh đồng mênh mông chỉ từ một bó hoa cúc cắm trong chiếc bình gốm nhỏ buổi sáng. Bài thơ không kể một câu chuyện, không tả theo trình tự mà giăng mắc những hình ảnh, liên tưởng nối tiếp nhau như một dòng cảm xúc tuôn chảy.
b) Tôi có ấn tượng đó vì:
- *Thể thơ tự do*: câu dài ngắn không đều, không vần cố định, nhịp điệu phóng khoáng khiến mạch thơ giống như những đợt sóng liên tưởng bất ngờ, gợi cảm giác tự do, phóng túng.
- *Lối liên tưởng độc đáo*: từ đoá cúc → bình gốm → cánh đồng, nhà thơ đưa người đọc đi từ cái nhỏ bé, hữu hạn đến cái bao la, vô tận; từ một khoảnh khắc đời thường đến sự chiêm nghiệm về cội nguồn và sự sống.
- *Cảm xúc chân thành, say sưa*: giọng thơ reo vui, trân trọng, như một lời cảm tạ đối với thiên nhiên và sự sống.
2. Thể loại (thơ tự do) đã gây khó khăn hay tạo hứng thú như thế nào
So với việc đọc thơ Đường luật, thơ lục bát hay thơ có vần luật chặt chẽ, việc đọc bài thơ tự do này vừa có chút khó khăn, vừa tạo nhiều hứng thú:
a) *Khó khăn*: Vì không có vần, nhịp, số tiếng cố định làm điểm tựa nên khi mới đọc ta khó nắm bắt ngay mạch cảm xúc; các hình ảnh, liên tưởng nối nhau có vẻ "rời", đòi hỏi người đọc phải tự kết nối, tự lấp đầy những khoảng trống giữa các dòng thơ, đọc chậm và đọc nhiều lần mới thấy được sợi dây liên kết bên trong.
b) *Hứng thú*: Chính sự tự do về hình thức lại mở ra một không gian cảm nhận rộng rãi: người đọc được đồng sáng tạo, được tưởng tượng và liên tưởng cùng nhà thơ. Nhịp thơ linh hoạt diễn tả sát sao những biến chuyển tinh vi của cảm xúc và suy tưởng — điều mà khuôn khổ vần luật chặt chẽ khó chuyển tải. Nhờ đó, đọc bài thơ tự do trở thành một trải nghiệm mới mẻ, giàu bất ngờ và thú vị.
3. Mối liên hệ giữa các hình tượng: *em – đoá cúc – bình gốm – cánh đồng*
Bốn hình tượng chính không tách rời mà kết nối, soi chiếu, hoá thân vào nhau, cùng quy tụ về một cội nguồn là *cánh đồng*:
a) *Đoá cúc* là vẻ đẹp đang hiện hữu trong căn phòng, nhưng đoá cúc ấy vốn sinh ra, lớn lên từ *cánh đồng* — mang trong mình hương sắc, nhựa sống của đất đai, nắng gió nơi đồng nội.
b) *Bình gốm* — vật chứa đựng và nâng đỡ đoá cúc — cũng được nặn ra từ đất, mà đất lại chính là da thịt của *cánh đồng*. Như vậy bình gốm cũng là "đứa con" của cánh đồng, một hình thức khác của đất đồng.
c) *Cánh đồng* vì thế là *cội nguồn chung*: nơi sinh ra đoá cúc, nơi cho đất làm nên bình gốm, biểu tượng của thiên nhiên bao la, của người mẹ - đất đai nuôi dưỡng sự sống.
d) *Em* (nhân vật trữ tình) là chủ thể cảm nhận, là sợi dây nối kết tất cả: em ngắm đoá cúc trong bình gốm mà thấy hiện lên cả cánh đồng; em cũng như đoá cúc, như hạt mầm của sự sống, cùng thuộc về và hoà vào cánh đồng ấy.
→ Mối liên hệ: *từ cái nhỏ bé, cụ thể, hữu hạn (đoá cúc, bình gốm, em) mở ra cái lớn lao, bao trùm, vô hạn (cánh đồng)*. Trong cái nhỏ bé chứa đựng cái lớn lao; mọi vật đều có chung một cội nguồn và thống nhất trong vòng tuần hoàn của sự sống — đó là sự giao hoà giữa con người với thiên nhiên.
4. Các điệp ngữ và giá trị biểu đạt
a) *Các điệp ngữ tiêu biểu*:
- Điệp từ chỉ số nhiều, mở đầu nhiều dòng thơ (kiểu "những…") liệt kê, mở rộng hình ảnh.
- Điệp các cụm từ gắn với thời gian và không gian ("buổi sáng…", "cánh đồng…") được nhắc lại, trở đi trở lại như một điệp khúc.
- Điệp cấu trúc câu (các dòng được tổ chức song song, lặp lại mô hình cú pháp) tạo thành những "đợt sóng" liên tưởng.
b) *Giá trị biểu đạt*:
- *Tạo nhịp điệu, tính nhạc*: trong bài thơ tự do không vần, điệp ngữ và điệp cấu trúc chính là yếu tố tạo nhịp, khiến mạch thơ ngân nga, dào dạt như những đợt sóng cảm xúc nối tiếp.
- *Nhấn mạnh, khắc sâu*: việc lặp lại làm nổi bật những hình ảnh, cảm xúc then chốt (cánh đồng, sự sống, sự nở bung của vẻ đẹp), tô đậm ấn tượng và cảm xúc say mê, trân trọng của nhân vật trữ tình.
- *Liên kết và mở rộng*: điệp ngữ như một sợi chỉ xâu chuỗi các hình ảnh rời rạc, đồng thời mở rộng dần không gian và liên tưởng, đưa người đọc đi từ căn phòng nhỏ ra cánh đồng mênh mông, từ khoảnh khắc hiện tại đến chiều sâu cội nguồn.
- *Diễn tả cảm xúc trào dâng*: sự trở đi trở lại gợi cảm giác cảm xúc cứ dâng lên, lan toả, không dứt — phù hợp với tâm trạng ngỡ ngàng, hân hoan trước vẻ đẹp và sự sống.
5. Sự thống nhất giữa hình thức thơ tự do và nội dung cảm xúc, liên tưởng, suy tưởng
Hình thức thơ tự do và nội dung bài thơ gắn bó, soi chiếu nhau một cách chặt chẽ:
a) *Về mạch cảm xúc, liên tưởng*: Cảm xúc của nhân vật trữ tình vận động tự nhiên, bất ngờ, không theo một trình tự định sẵn — từ đoá cúc liên tưởng đến bình gốm, đến cánh đồng, đến cội nguồn sự sống. Mạch liên tưởng "phóng túng" ấy chỉ có thể được chuyển tải trọn vẹn bằng thể thơ tự do với câu dài ngắn linh hoạt, không bị gò vào khuôn khổ vần luật.
b) *Về nhịp điệu*: Những câu thơ co duỗi, lúc ngắn gọn dồn dập, lúc kéo dài trải rộng, mô phỏng đúng những biến chuyển tinh vi trong tâm hồn: khi ngỡ ngàng, khi reo vui, khi lắng lại suy tư. Điệp ngữ, điệp cấu trúc bù đắp cho sự thiếu vắng vần, tạo nên tính nhạc nội tại, khiến thơ vẫn giàu nhịp điệu.
c) *Về suy tưởng*: Nội dung bài thơ hướng tới sự *tự do, phóng khoáng* của tâm hồn khi giao hoà với thiên nhiên và chiêm nghiệm về sự sống, về cội nguồn, về mối liên hệ giữa cái nhỏ bé và cái lớn lao. Một nội dung "mở" và bay bổng như thế đòi hỏi một hình thức "mở" tương ứng — thơ tự do với khả năng phá vỡ mọi ràng buộc để vươn tới sự khoáng đạt.
→ Như vậy, *thơ tự do không chỉ là "vỏ" hình thức mà đã trở thành một phần của nội dung*: sự tự do của hình thức chính là biểu hiện của sự tự do, rộng mở trong cảm xúc và suy tưởng. Hình thức và nội dung thống nhất, hoà quyện, cùng làm nên vẻ đẹp riêng của bài thơ *Cánh đồng*.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.