Giải Bài tập 1 trang 3 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
Đọc lại văn bản Tác gia Nguyễn Trãi trong sách giáo khoa (SGK) Ngữ văn 10, tập hai (tr. 6 – 10) và trả lời các câu hỏi:
1. Lập niên biểu Nguyễn Trãi và nêu nhận xét về cuộc đời, con người ông.
2. Phân tích nội dung cơ bản của tư tưởng nhân nghĩa trong thơ văn Nguyễn Trãi.
3. Phân tích một đặc điểm của hình tượng thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi.
4. Nguyễn Trãi đã gửi gắm trong thơ viết về thế sự những nỗi niềm tâm sự gì?
5. Nêu các yếu tố cơ bản làm nên sức thuyết phục trong văn chính luận của Nguyễn Trãi.
(văn bản: Tác gia Nguyễn Trãi (SGK Ngữ văn 10, tập hai, tr. 6 – 10))
Gợi ý trả lời
## Bài tập 1 (trang 4) – Đọc văn bản *Tác gia Nguyễn Trãi* (SGK Ngữ văn 10, tập hai, tr. 6 – 10)
### Câu 1. Lập niên biểu Nguyễn Trãi và nhận xét về cuộc đời, con người ông
a) Niên biểu Nguyễn Trãi
| Thời gian | Sự kiện |
|---|---|
| 1380 | Nguyễn Trãi sinh, hiệu Ức Trai; con của Nguyễn Phi Khanh, cháu ngoại của quan Tư đồ Trần Nguyên Đán. Quê gốc ở làng Chi Ngại (Chí Linh, Hải Dương), sau dời về Nhị Khê (Thường Tín, Hà Nội). |
| 1400 | Đỗ Thái học sinh, cùng cha ra làm quan dưới triều Hồ. |
| 1407 | Giặc Minh xâm lược, cha là Nguyễn Phi Khanh bị bắt đưa sang Trung Quốc; Nguyễn Trãi nghe lời cha dặn, trở về nuôi chí "rửa nhục cho nước, trả thù cho cha". |
| Khoảng 1420 – 1427 | Tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, dâng *Bình Ngô sách* cho Lê Lợi, trở thành quân sư, cùng nghĩa quân kháng chiến chống quân Minh. |
| Cuối 1427 – đầu 1428 | Kháng chiến thắng lợi; thừa lệnh Lê Lợi viết *Bình Ngô đại cáo* – bản tuyên ngôn độc lập. |
| Sau 1428 | Hăm hở tham gia xây dựng đất nước nhưng dần bị nghi kị, gièm pha, không được trọng dụng; có thời gian lui về ở ẩn tại Côn Sơn. |
| 1440 | Vua Lê Thái Tông vời ra giúp nước, ông lại hăng hái phụng sự. |
| 1442 | Xảy ra vụ án Lệ Chi Viên (Trại Vải): vua Lê Thái Tông mất đột ngột, Nguyễn Trãi bị vu oan tội giết vua và bị khép án tru di tam tộc. |
| 1464 | Vua Lê Thánh Tông minh oan, ca ngợi "Ức Trai tâm thượng quang Khuê tảo" (Tấm lòng Ức Trai sáng tựa sao Khuê), cho sưu tầm lại thơ văn ông. |
| 1980 | Tổ chức UNESCO tôn vinh Nguyễn Trãi là Danh nhân văn hóa thế giới. |
b) Nhận xét về cuộc đời, con người Nguyễn Trãi
- Cuộc đời đầy sóng gió, thăng trầm và kết thúc bằng một bi kịch oan khuất thảm khốc bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Ông sống trong thời đại nhiều biến động (nhà Trần suy – nhà Hồ – giặc Minh đô hộ – khởi nghĩa Lam Sơn – nhà Lê dựng nghiệp).
- Con người Nguyễn Trãi là sự kết tinh của người anh hùng dân tộc và nhà văn hóa, nghệ sĩ lớn: vừa là nhà chính trị, quân sự, ngoại giao lỗi lạc, vừa là nhà thơ, nhà văn kiệt xuất.
- Nổi bật suốt cuộc đời là tấm lòng yêu nước, thương dân tha thiết và nhân cách thanh cao, một lòng vì nghĩa lớn dù phải chịu nhiều oan trái.
### Câu 2. Phân tích nội dung cơ bản của tư tưởng nhân nghĩa trong thơ văn Nguyễn Trãi
Tư tưởng nhân nghĩa là tư tưởng bao trùm, xuyên suốt thơ văn Nguyễn Trãi, được ông tiếp thu từ Nho giáo nhưng nâng lên, gắn chặt với thực tiễn dân tộc. Các nội dung cơ bản:
a) Nhân nghĩa gắn với yêu nước, thương dân – "yên dân". Với Nguyễn Trãi, cốt lõi của nhân nghĩa là lo cho cuộc sống yên ổn, no ấm của nhân dân: *"Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân"* (*Bình Ngô đại cáo*). Dân là gốc, là đối tượng mà mọi hành động chính nghĩa đều hướng tới.
b) Nhân nghĩa gắn với chống xâm lược, "trừ bạo". Yêu dân thì phải trừ diệt những kẻ tàn bạo hại dân: *"Quân điếu phạt trước lo trừ bạo"*. Như vậy nhân nghĩa không trừu tượng mà là hành động cứu nước, cứu dân, đánh đuổi giặc Minh.
c) Nhân nghĩa trong cách ứng xử với kẻ thù – lòng khoan dung, "hiếu sinh". Khi giặc đã bại, Nguyễn Trãi chủ trương mở đường hiếu sinh, cấp ngựa, cấp thuyền cho quân Minh về nước để "dân nghỉ sức", bảo toàn hòa hiếu lâu dài – thể hiện tư tưởng nhân đạo sâu sắc, vượt lên thù hận.
d) Nhân nghĩa gắn với lí tưởng xã hội thái bình. Ông mơ ước một xã hội thịnh trị, vua sáng tôi hiền, nhân dân được sống trong cảnh ấm no, "khắp thôn cùng xóm vắng không một tiếng hờn giận oán sầu".
→ Tư tưởng nhân nghĩa của Nguyễn Trãi mang tính nhân dân, nhân đạo và yêu nước sâu sắc, là một đóng góp lớn vào truyền thống tư tưởng dân tộc.
### Câu 3. Phân tích một đặc điểm của hình tượng thiên nhiên trong thơ Nguyễn Trãi
*Chọn đặc điểm: thiên nhiên bình dị, dân dã, gần gũi với đời sống.*
Bên cạnh những bức tranh thiên nhiên hùng vĩ, mĩ lệ, một đặc điểm độc đáo trong thơ Nguyễn Trãi (nhất là *Quốc âm thi tập*) là hình tượng thiên nhiên bình dị, dân dã, mang hơi thở đời sống thường ngày của làng quê Việt Nam.
- Thiên nhiên đi vào thơ ông không chỉ là tùng, cúc, trúc, mai mang tính ước lệ, mà còn là những sự vật mộc mạc, quen thuộc: cây chuối, giậu mồng tơi, bè rau muống, luống mùng, quả núc nác, lảnh mùng tơi, con đòng đong... Đây là điều mới mẻ, hiếm thấy trong thơ trung đại vốn chuộng cái cao nhã.
- Những hình ảnh ấy được miêu tả sống động, có hồn, chan chứa tình yêu đối với cuộc sống dân dã (ví dụ hình ảnh cây chuối với lá non cuốn lại như một "phong thư" tình tứ trong bài *Ba tiêu*).
- Qua đó bộc lộ một tâm hồn tinh tế, chan hòa với thiên nhiên và một nhân cách thanh cao, giản dị, gắn bó máu thịt với quê hương, với cuộc sống bình dân.
→ Đặc điểm này cho thấy Nguyễn Trãi đã Việt hóa, bình dân hóa hình tượng thiên nhiên, đưa thơ ca đến gần đời sống dân tộc, góp phần mở đường cho dòng thơ Nôm giàu bản sắc.
### Câu 4. Nguyễn Trãi đã gửi gắm trong thơ viết về thế sự những nỗi niềm tâm sự gì?
Thơ viết về thế sự của Nguyễn Trãi chứa đựng nhiều nỗi niềm sâu lắng, day dứt:
- a) Nỗi đau đớn, bất bình trước thói đời đen bạc, trước sự tráo trở của lòng người, cảnh "miệng thế nhọn hơn chông mác nhọn", người đời bạc bẽo, lọc lừa.
- b) Nỗi cô đơn, u uất của một bậc trung thần, tài cao chí lớn nhưng bị nghi kị, gièm pha, không được trọng dụng, phải lui về ở ẩn.
- c) Tấm lòng ưu ái với dân, với nước không bao giờ nguôi, dù trong hoàn cảnh nào vẫn canh cánh lo đời: *"Bui một tấc lòng ưu ái cũ / Đêm ngày cuồn cuộn nước triều đông"*.
- d) Khát vọng giữ gìn khí tiết, nhân cách thanh cao, không hòa mình vào chốn lợi danh nhơ đục, giữ trọn cốt cách người quân tử.
→ Qua thơ thế sự, hiện lên chân dung một con người vừa nặng lòng với dân với nước, vừa cô đơn, khắc khoải giữa thời cuộc, nhưng luôn giữ vững phẩm giá cao đẹp.
### Câu 5. Nêu các yếu tố cơ bản làm nên sức thuyết phục trong văn chính luận của Nguyễn Trãi
Văn chính luận (tiêu biểu là *Bình Ngô đại cáo*, *Quân trung từ mệnh tập*) có sức thuyết phục mạnh mẽ nhờ các yếu tố:
- a) Nền tảng tư tưởng chính nghĩa, nhân nghĩa vững chắc: mọi lập luận đều dựa trên chân lí về độc lập dân tộc và quyền lợi của nhân dân, tạo thế đứng chính nghĩa áp đảo.
- b) Lập luận chặt chẽ, sắc bén, logic: bố cục mạch lạc, luận điểm – luận cứ rõ ràng, lí lẽ đanh thép, khó bác bỏ.
- c) Kết hợp lí lẽ với dẫn chứng thực tiễn phong phú, xác thực: nêu tội ác cụ thể của giặc, các chiến công hiển hách của nghĩa quân, khiến lời văn giàu sức nặng.
- d) Nắm vững đối tượng, mục đích, hoàn cảnh giao tiếp: tùy từng đối tượng (tướng giặc, triều đình, nhân dân) mà dùng giọng điệu, cách thuyết phục phù hợp (lúc mềm mỏng, lúc cứng rắn, lúc răn đe).
- e) Giọng văn hùng hồn, giàu hình ảnh và cảm xúc, kết hợp lí trí với tình cảm, vừa thuyết phục bằng lí lẽ vừa lay động lòng người.
→ Nhờ sự hòa quyện giữa trí tuệ sắc sảo và tấm lòng yêu nước thương dân, văn chính luận Nguyễn Trãi đạt tới trình độ mẫu mực, được coi là áng "thiên cổ hùng văn".
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.