Giải Bài tập 4 trang 14 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
NGỮ LIỆU: Cảnh tượng Trái Đất và bầu trời vào một ngày trời quang nhìn qua cửa sổ máy bay phản lực ở độ cao khoảng 10 km so với mặt đất luôn có một vẻ đẹp rất hiếm hoi. Bầu trời, các dãy núi và các dòng sông như hoà vào nhau trong một bản giao hưởng khổng lồ phớt xanh. Tiếc là hoạ sĩ người Anh Tơn-nờ (Turner), người đã một lần buộc chặt mình vào cột buồm của một con thuyền giữa bão tố để quan sát rõ hơn các màu sắc của biển động, đã không được đi máy bay và ngắm các trò chơi này của ánh sáng Mặt Trời với Trái Đất và bầu trời! Các bạn chắc đã quan sát thấy rằng, nhìn từ máy bay, bầu trời trông thẫm hơn so với nhìn từ mặt đất. Giải thích điều này thật đơn giản: ánh sáng của bầu trời được quyết định bởi lượng phân tử không khí nằm trên trục nhìn của chúng ta; càng có nhiều các phân tử không khí này, thì bầu trời càng sáng, và nó càng ít sẫm hơn. Bởi vì càng lên cao thì không khí càng loãng, nên càng có ít hơn các phân tử không khí trên đường ngắm của chúng ta khi nhìn từ cửa sổ máy bay; không khí như vậy sẽ kém sáng hơn và do đó bầu trời trông sẫm hơn. Nếu bạn đẩy thí nghiệm này lên mức cực hạn, tức là loại bỏ tất cả các phân tử không khí, thì sẽ không còn ánh sáng màu lam nào được tán xạ nữa để làm sáng bầu trời và bầu trời khi đó sẽ tối đen như mực. Đây chính là điều đã xảy ra trong không gian hay trên bề mặt Mặt Trăng nơi hoàn toàn không có không khí. Chính vì thế bầu trời mà các nhà thiên văn nhìn từ không gian hay từ Mặt Trăng luôn luôn là một màu đen hoàn toàn.
(Trịnh Xuân Thuận, Từ điển yêu thích bầu trời và các vì sao, Sđd, tr. 268 – 269)
Đọc đoạn trích sau và trả lời các câu hỏi:
1. Xác định câu chủ đề và thông tin chính được trình bày trong đoạn trích.
2. Xác định các ý phụ và các thông tin chi tiết để làm rõ thông tin chính.
3. Tìm yếu tố miêu tả trong đoạn trích và phân tích tác dụng của nó.
4. Tìm các biện pháp tu từ được sử dụng trong đoạn trích và phân tích tác dụng của chúng.
5. Thái độ, quan điểm của tác giả được thể hiện bằng cách nào?
6. Những thông tin trong đoạn trích gợi cho bạn suy nghĩ gì?
Gợi ý trả lời
1. Câu chủ đề và thông tin chính
- Câu chủ đề: *"Các bạn chắc đã quan sát thấy rằng, nhìn từ máy bay, bầu trời trông thẫm hơn so với nhìn từ mặt đất."*
- Thông tin chính: Đoạn trích lí giải hiện tượng bầu trời trông sẫm (thẫm) hơn khi nhìn từ trên cao và nguyên nhân khoa học của hiện tượng đó — màu sắc, độ sáng của bầu trời phụ thuộc vào lượng phân tử không khí tán xạ ánh sáng trên trục nhìn.
2. Các ý phụ và thông tin chi tiết làm rõ thông tin chính
- Ý phụ 1: Độ sáng của bầu trời do lượng phân tử không khí trên trục nhìn quyết định → càng nhiều phân tử, bầu trời càng sáng; càng ít phân tử, bầu trời càng sẫm.
- Ý phụ 2: Càng lên cao không khí càng loãng → ít phân tử trên đường ngắm → bầu trời nhìn từ máy bay sẫm hơn.
- Ý phụ 3 (đẩy đến cực hạn): Nếu loại bỏ hết phân tử không khí thì không còn ánh sáng lam được tán xạ → bầu trời tối đen như mực.
- Thông tin chi tiết/dẫn chứng minh hoạ: Trong không gian vũ trụ và trên bề mặt Mặt Trăng (hoàn toàn không có không khí) bầu trời luôn đen hoàn toàn — bằng chứng thực tế củng cố lời giải thích.
3. Yếu tố miêu tả và tác dụng
- Yếu tố miêu tả tập trung ở phần mở đầu: cảnh Trái Đất và bầu trời nhìn qua cửa sổ máy bay ở độ cao ~10 km — *"vẻ đẹp rất hiếm hoi"*, *"bầu trời, các dãy núi và các dòng sông như hoà vào nhau trong một bản giao hưởng khổng lồ phớt xanh"*; chi tiết hoạ sĩ Tơn-nờ buộc mình vào cột buồm giữa bão tố để quan sát màu sắc biển động; và các hình ảnh "bầu trời thẫm hơn", "tối đen như mực", "một màu đen hoàn toàn".
- Tác dụng: làm cho một vấn đề khoa học (sự tán xạ ánh sáng) trở nên sinh động, gợi cảm, dễ hình dung; khơi gợi hứng thú, cảm xúc thẩm mĩ ở người đọc trước khi dẫn vào phần giải thích; đồng thời giúp thông tin khoa học trở nên gần gũi, giàu chất văn chương chứ không khô khan.
4. Các biện pháp tu từ và tác dụng
- a) So sánh: *"như hoà vào nhau trong một bản giao hưởng khổng lồ phớt xanh"*; *"tối đen như mực"* → làm hình ảnh cụ thể, gợi hình gợi cảm, giúp người đọc dễ hình dung màu sắc và mức độ của hiện tượng.
-
b) Ẩn dụ / nhân hoá: *"các trò chơi này của ánh sáng Mặt Trời với Trái Đất và bầu trời"* → gán cho ánh sáng, thiên nhiên hoạt động như con người, khiến hiện tượng vật lí trở nên thú vị, sinh động, bớt khô khan.
-
c) Nói quá (phóng đại) kết hợp so sánh: *"bản giao hưởng khổng lồ"*, *"tối đen như mực"*, *"màu đen hoàn toàn"* → nhấn mạnh ấn tượng về vẻ đẹp kì vĩ và mức độ của hiện tượng.
- Tác dụng chung: khiến văn bản thông tin khoa học vừa chính xác vừa hấp dẫn, giàu hình ảnh, tăng sức thuyết phục và khả năng truyền cảm.
5. Cách thể hiện thái độ, quan điểm của tác giả
Tác giả không trực tiếp phát biểu mà thể hiện thái độ, quan điểm một cách gián tiếp, qua:
- a) Cách lựa chọn, miêu tả hình ảnh giàu cảm xúc ("vẻ đẹp rất hiếm hoi", "bản giao hưởng khổng lồ") → bộc lộ niềm say mê, trân trọng, ngưỡng mộ vẻ đẹp của bầu trời, vũ trụ.
-
b) Câu cảm thán tiếc nuối: *"Tiếc là hoạ sĩ người Anh Tơn-nờ… đã không được đi máy bay và ngắm các trò chơi này…!"* → bộc lộ tình cảm, sự tiếc nuối của người viết.
-
c) Giọng điệu gần gũi, trò chuyện trực tiếp với người đọc (*"Các bạn chắc đã quan sát thấy…"*, *"Nếu bạn đẩy thí nghiệm này…"*) và cách giải thích rành mạch → cho thấy thái độ nhiệt tình chia sẻ tri thức, tin tưởng vào cách lí giải khoa học của mình.
6. Suy nghĩ gợi ra từ đoạn trích (gợi ý, nêu được 2–3 ý)
- a) Những hiện tượng tự nhiên tưởng quen thuộc (màu của bầu trời) đều có cơ sở khoa học; quan sát và đặt câu hỏi "vì sao" giúp ta hiểu sâu sắc thế giới quanh mình.
-
b) Khoa học và nghệ thuật không tách rời: tri thức khoa học có thể được trình bày đẹp đẽ, giàu chất thơ, và vẻ đẹp thiên nhiên vừa là đối tượng của nghệ thuật vừa là đối tượng của nghiên cứu.
-
c) Gợi lòng yêu thiên nhiên, vũ trụ và niềm ham mê khám phá, trân trọng vẻ đẹp kì diệu của Trái Đất và bầu trời.
(Học sinh có thể trình bày cảm nhận riêng, miễn hợp lí và bám vào nội dung đoạn trích.)
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.