Giải Bài tập 3 trang 26 SBT Ngữ văn 10
Đề bài
Đọc lại văn bản Huyện đường trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 132 – 135) và trả lời các câu hỏi:
1. Lập bảng so sánh hai nhân vật tri huyện và đề lại theo các tiêu chí: chức phận, tính cách, hành động. Những điều gì rút ra từ bảng so sánh trên có thể giúp bạn hiểu sâu thêm nội dung của cảnh tuồng Huyện đường?
2. Tri huyện tự nhận mình là kẻ "Sự lí thường phân ẩu/ Được thua tự đồng tiền". Việc làm nào của y (thể hiện qua lời thoại) cho thấy lời tự nhận đã nêu là hoàn toàn chính xác?
3. Phân tích ý vị châm biếm toát ra từ lời thoại: "Quan chức nghĩ nên thú vị/ Vào ra cũng phải chuyên cần".
4. Giải thích nghĩa của câu: "Nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu". Theo bạn, triết lí sống chứa đựng trong câu này cho thấy điều gì về mối quan hệ quan – dân trong xã hội xưa?
5. Những thể thơ nào đã được tác giả sử dụng để xây dựng hệ thống lời thoại trong cảnh tuồng này? Ý nghĩa của sự lựa chọn đó là gì?
6. Nêu đặc điểm lời thoại của nhân vật trên sân khấu qua toàn bộ những câu đối đáp trong cảnh tuồng. Theo bạn, vì sao lời thoại trên sân khấu lại có đặc điểm như vậy?
(văn bản: Huyện đường, Ngữ văn 10, tập một (tr. 132 – 135))
Gợi ý trả lời
## 1. Bảng so sánh tri huyện và đề lại
| Tiêu chí | Tri huyện | Đề lại |
|---|---|---|
| Chức phận | Quan đứng đầu huyện đường, nắm quyền xét xử, định đoạt mọi vụ kiện. | Viên lại giúp việc dưới quyền tri huyện, lo giấy tờ, hồ sơ, nắm rõ "nội tình" các vụ án. |
| Tính cách | Tham lam, gian xảo, trâng tráo; coi việc quan là thú vui và nguồn kiếm chác; tự mãn, không chút liêm sỉ. | Cũng tham lam, lọc lõi, xu nịnh; khéo bày mưu, mách nước, luồn lách; ăn ý với quan. |
| Hành động | Tự khoe thói nhũng nhiễu ("Sự lí thường phân ẩu / Được thua tự đồng tiền"), bàn cách "ăn" tiền cả hai bên nguyên – bị, xử kiện theo kẻ đút lót nhiều. | Gợi ý, hiến kế cho tri huyện cách vòi tiền cả hai phía, nắn bóp để moi được nhiều của nhất; đồng lõa trong việc ăn hối lộ. |
Điều rút ra: Hai nhân vật tuy khác chức phận (trên – dưới) nhưng cùng một giuộc: cả hai cấu kết, ăn ý, đều lấy đồng tiền làm thước đo công lí. Nhờ đối sánh, ta thấy rõ chốn huyện đường không phải nơi giữ gìn phép nước mà là một ổ tham nhũng có tổ chức, từ quan đến lại đều thối nát. Qua đó cảnh tuồng tô đậm bản chất nhố nhăng, bất công của bộ máy quan lại phong kiến và làm bật lên tiếng cười châm biếm, đả kích của tác giả dân gian.
## 2. "Sự lí thường phân ẩu / Được thua tự đồng tiền"
Lời tự nhận nghĩa là: việc xét xử (sự lí) thường làm cẩu thả, bừa bãi (phân ẩu); chuyện thắng – thua của các bên là do đồng tiền quyết định.
Những việc làm qua lời thoại chứng tỏ lời tự nhận hoàn toàn chính xác:
- a) Chưa cần biết đúng – sai, phải – trái, tri huyện đã cùng đề lại bàn nhau cách moi tiền của cả hai bên đương sự (cả Sò lẫn Ốc, cả nguyên lẫn bị), "ngâm" vụ kiện để vòi vĩnh.
-
b) Hắn chủ trương ai đút lót nhiều hơn thì cho thắng, lấy mức tiền làm căn cứ phân xử thay cho lẽ phải và luật pháp.
-
c) Hắn ra tay với kẻ có của ("Nắm đứa có tóc..."), tức nhắm vào người có tiền để bóc lột.
→ Mọi hành vi đều cho thấy việc xử kiện chỉ là cái cớ để kiếm tiền; đồng tiền chi phối phán quyết, đúng như lời y tự nhận.
## 3. Ý vị châm biếm trong "Quan chức nghĩ nên thú vị / Vào ra cũng phải chuyên cần"
- a) Nghĩa bề mặt của câu nói nghe rất "đẹp": làm quan là việc thú vị, vẻ vang; nên phải siêng năng, tận tụy với chức trách ("chuyên cần").
-
b) Nghĩa thực thì hoàn toàn trái ngược: tri huyện thấy làm quan "thú vị" không phải vì được phụng sự dân mà vì có cơ hội vơ vét, kiếm chác; hắn "chuyên cần" không phải để lo việc công mà để chăm chỉ ăn hối lộ, không bỏ sót vụ nào.
-
c) Sự vênh lệch giữa ngôn từ trang trọng và bản chất đê tiện tạo nên tiếng cười mỉa mai: những mĩ từ về đạo làm quan bị chính kẻ làm quan bôi nhọ. Tác giả dân gian mượn lời tự bạch trơ trẽn ấy để lật tẩy, đả kích bộ máy quan lại coi chức quyền là phương tiện trục lợi.
## 4. "Nắm đứa có tóc ai nắm kẻ trọc đầu"
- a) Nghĩa của câu: "Đứa có tóc" là kẻ có của cải, có chỗ để "nắm", để bòn rút; "kẻ trọc đầu" là người nghèo túng, không có gì (không có tóc để nắm). Câu nói ý rằng: chỉ đụng đến, trị đến, vòi vĩnh những kẻ có tiền của; còn kẻ nghèo rớt thì có bắt cũng chẳng được gì nên bỏ qua.
-
b) Triết lí sống chứa đựng: đó là lối hành xử thực dụng, vụ lợi đến trắng trợn của tầng lớp quan lại — nhìn con người qua giá trị vật chất có thể bóc lột được.
-
c) Về quan hệ quan – dân trong xã hội xưa: câu nói phơi bày một mối quan hệ bất công và một chiều — quan không phải người bảo vệ dân mà xem dân (nhất là người có của) là đối tượng để bóc lột, vòi vĩnh. Công lí không thuộc về lẽ phải mà thuộc về đồng tiền; người dân, dù giàu hay nghèo, đều là nạn nhân của sự nhũng nhiễu.
## 5. Các thể thơ dùng để xây dựng lời thoại
- a) Lời thoại trong cảnh tuồng được viết chủ yếu theo lối nói lối (văn vần của tuồng), đan xen nhiều thể: câu ngũ ngôn (5 chữ: "Sự lí thường phân ẩu / Được thua tự đồng tiền"), các câu biền ngẫu đối nhau, câu dài ngắn khác nhau và cả lời nói thường (văn xuôi).
-
b) Ý nghĩa của sự lựa chọn: việc phối hợp nhiều thể thơ, câu dài ngắn linh hoạt giúp tạo nhịp điệu sinh động, phù hợp với nghệ thuật diễn xướng của sân khấu tuồng (dễ ngâm, dễ hát, dễ nhớ). Nó vừa giữ được chất trang trọng, ước lệ của sân khấu, vừa pha giọng hài hước, mỉa mai; đồng thời khắc họa đậm nét tính cách nhân vật và tạo sức hấp dẫn, lôi cuốn cho người xem.
## 6. Đặc điểm lời thoại của nhân vật trên sân khấu
- a) Đặc điểm: Lời thoại gồm nhiều dạng — đối thoại (tri huyện với đề lại), độc thoại và nhất là bàng thoại (lời nói riêng, nói với khán giả / nói với chính mình để bộc lộ ý nghĩ thật, như khi hai kẻ bàn mưu ăn tiền). Lời thoại giàu tính hành động, bộc lộ trực tiếp tính cách, ngắn gọn, sắc, mang kịch tính và màu sắc châm biếm.
-
b) Vì sao lời thoại có đặc điểm như vậy: Sân khấu kịch (tuồng) không có người kể chuyện đứng ra giới thiệu, miêu tả. Do đó mọi thông tin về hoàn cảnh, nội tâm, tính cách nhân vật và diễn biến hành động đều phải được bộc lộ qua chính lời nói của nhân vật. Lời thoại phải đảm nhiệm nhiều chức năng cùng lúc: đối đáp, tự bộc lộ (độc thoại), hé lộ ý nghĩ thầm kín cho khán giả biết (bàng thoại) và thúc đẩy xung đột kịch. Chính yêu cầu đó của nghệ thuật sân khấu quy định đặc điểm đa dạng, trực tiếp và giàu hành động của lời thoại.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.