Sách bài tập Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài tập 1 trang 47 SBT Ngữ văn 10

Bài 6. – Đọc mở rộng: Hồn thiêng đưa đường   Gợi ý trả lời

Đề bài

Các tác phẩm thơ được học trong Bài 2 – Vẻ đẹp của thơ ca trong SGK Ngữ văn 10, tập một (tr. 43 – 71) có chung đặc điểm là cô đọng, giàu sức gợi mở. Đó là những ngữ liệu thích hợp giúp bạn có thể nói về tính hàm súc của ngôn ngữ thơ ca một cách có căn cứ. Trước khi viết, cần đọc lại phần Tri thức ngữ văn để thấy rằng tác phẩm thơ không chỉ "nói" bằng ý, không chỉ đơn thuần diễn ra các ý đã có sẵn, mà còn nói bằng các phương tiện đặc biệt: hình ảnh, nhịp, vần, đối,... Do bài thơ có tính tổ chức rất cao nên trong đó mọi chi tiết, dấu hiệu đều giàu ý nghĩa. Đoạn văn cần nói được các ý:

– Những biểu hiện cụ thể của tính hàm súc (chú ý dung lượng bài thơ, sự tiết giảm các chi tiết dẫn giải, sự khai thác triệt để tính đa nghĩa của ngôn từ,...).

– Hiệu quả tác động của lối viết hàm súc (gợi liên tưởng nhiều chiều, thôi thúc việc đọc lại bài thơ nhiều lần, gợi lên những cách tiếp cận và diễn giải khác nhau,...).

– Những cách xử lí khác nhau để bài thơ đạt tới sự hàm súc (trong thơ hai-cư, thơ Đường hay thơ hiện đại, sự hàm súc mang những sắc thái khác nhau, không hề đồng nhất).

Gợi ý trả lời

Đề yêu cầu viết đoạn văn bàn về tính hàm súc của ngôn ngữ thơ ca, lấy ngữ liệu từ các tác phẩm thơ ở Bài 2 – Vẻ đẹp của thơ ca (SGK Ngữ văn 10, tập một, tr. 43 – 71): chùm thơ hai-cư của Ba-sô, Chi-y-ô, Ít-sa; *Thu hứng* (Đỗ Phủ) và *Mùa xuân chín* (Hàn Mặc Tử). Đoạn văn cần triển khai ba ý theo gợi ý.

*(Có thể viết liền thành một đoạn; dưới đây tách ba ý để thấy rõ mạch lập luận.)*

a) Những biểu hiện cụ thể của tính hàm súc

Tính hàm súc trước hết thể hiện ở dung lượng nhỏ gọn mà sức chứa lớn – "ý tại ngôn ngoại", lời ít mà ý nhiều. Một bài hai-cư của Ba-sô chỉ vỏn vẹn ba dòng, mười mấy âm tiết, lược bỏ gần hết chi tiết dẫn giải: chỉ nêu vài hình ảnh (con quạ, cành khô, chiều thu; tiếng ve, vách đá) rồi để khoảng trống cho người đọc tự nối kết. Ở *Thu hứng*, trong khuôn khổ tám câu thất ngôn, Đỗ Phủ vừa dựng cảnh thu đất Quý Châu, vừa gửi gắm nỗi nhớ quê và tâm sự thời thế. Tính hàm súc còn ở sự khai thác triệt để tính đa nghĩa của ngôn từ và sức gợi của hình ảnh: "cô chu" (con thuyền lẻ loi) trong *Thu hứng* vừa là vật thực vừa là biểu tượng cho thân phận trôi dạt; "lệ" của khóm cúc vừa là sương vừa là nước mắt. Trong *Mùa xuân chín*, các kết hợp từ mới lạ ("mùa xuân chín", "bóng xuân sang", "đám xuân xanh") dồn nén nhiều lớp nghĩa chỉ trong vài chữ.

b) Hiệu quả tác động của lối viết hàm súc

Vì nói ít mà gợi nhiều, lối viết hàm súc mở ra những liên tưởng nhiều chiều và thôi thúc người đọc đọc đi đọc lại nhiều lần. Với bài hai-cư, người đọc buộc phải dừng lại, lấp đầy những khoảng lặng giữa các hình ảnh bằng trải nghiệm và tưởng tượng của mình, nhờ đó mỗi lần đọc lại có thể phát hiện thêm một tầng nghĩa. Sự hàm súc cũng khiến tác phẩm chấp nhận nhiều cách tiếp cận và diễn giải khác nhau: cùng hình ảnh "con quạ đậu trên cành khô", người thấy sự tịch liêu, người thấy vẻ đẹp giản dị của khoảnh khắc; tiếng chày đập áo lúc chiều tối ở cuối *Thu hứng* có thể đọc như nỗi nhớ nhà, cũng có thể đọc như nỗi niềm của cả một thời loạn li. Nhờ vậy sức sống của bài thơ được kéo dài, không "đọc một lần là hết".

c) Những cách xử lí khác nhau để bài thơ đạt tới sự hàm súc

Sự hàm súc không đồng nhất mà mang sắc thái riêng tùy thể loại, thời đại. Thơ hai-cư đạt tới hàm súc bằng cách tối giản gần như chỉ còn những nét chấm phá, dựa vào "khoảng trống", sự im lặng và mối quan hệ giữa các hình ảnh để khơi gợi. Thơ Đường (như *Thu hứng*) hàm súc nhờ sự cô đúc của luật thơ chặt chẽ: phép đối, niêm luật, nhịp, vần khiến mỗi chữ đều được "cân", mỗi hình ảnh hô ứng nhau thành một chỉnh thể dồn nén cả cảnh lẫn tình. Thơ hiện đại (như *Mùa xuân chín*) đạt tới hàm súc theo hướng khác: sáng tạo những kết hợp từ bất ngờ, dùng nhạc điệu và hình ảnh giàu tính biểu tượng để nén cảm xúc. Như vậy, cùng là hàm súc nhưng mỗi truyền thống thơ có một con đường riêng, và chính sự khác biệt ấy làm nên vẻ đẹp đa dạng của ngôn ngữ thơ ca.

→ Kết luận: Qua các tác phẩm ở Bài 2, có thể thấy tính hàm súc là đặc trưng nổi bật của ngôn ngữ thơ – lời ít, ý nhiều, giàu sức gợi; nó vừa đòi hỏi vừa khơi dậy sự đồng sáng tạo ở người đọc.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.