Sách bài tập Ngữ văn 8 Tập một

Giải Bài tập 4 trang 20 SBT Ngữ văn 8

Bài 3. Lời sông núi   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Nước ta gần đây ngẫu nhiên xảy ra nhiều việc. Trẫm tuổi trẻ nối ngôi, không lúc nào không nghĩ đến tự cường, tự trị. Phái viên của Tây(1) ngang ngược, bức bách, hiện tình mỗi ngày một quá thêm. Hôm trước chúng đưa thêm nhiều binh thuyền đến, buộc ta phải theo những điều không thể nào làm được. Ta chiếu lệ thường khoản tiếp, nhưng chúng không chịu nhận một thứ gì. Người kinh đô náo sợ, tình thế nguy cấp chỉ trong sớm chiều. Kẻ đại thần mưu việc nước chỉ lo nghĩ sâu sắc đến kế yên xã tắc, trọng triều đình: nếu cứ cúi đầu theo lệnh chúng, ngồi để mất cơ hội sắp đặt từ trước, sao bằng nhân mưu đồ tráo trở của chúng mà đối phó trước. Ví bằng tình thế xảy ra không thể tránh thì vẫn còn có cái việc cử sự(2) ngày nay để mưu sự nghiệp tốt đẹp mai sau, ấy cũng là do thời thế xui nên. Phàm những người cùng dự chia mối lo này, tưởng cũng đã lường biết. Biết thì phải tham gia, nghiến răng dựng tóc(3) thề giết quân thù, ai mà chẳng có lòng như vậy? Cũng há không có người nào gối gươm(4), đánh dầm(5), vần gạch(6), cướp giáo(7) ư?

(1) Chỉ phái viên của Pháp, tức Thống tướng Đờ Cuốc-xi (De Courcy).
(2) Cử sự: làm việc, hành động.
(3) Nghiến răng dựng tóc: hình ảnh thể hiện quyết tâm cao độ.
(4) Gối gươm: gối đầu lên gươm mà ngủ, ý nói luôn sẵn sàng chiến đấu.
(5) Đánh dầm: gõ mái chèo. Tướng nhà Tấn là Tổ Địch khi qua sông đã gõ mái chèo thề không khôi phục được Trung Nguyên thì không qua sông này nữa, ý nói quyết tâm đánh giặc.
(6) Vần gạch: Đào Khản đời Tấn ngày ngày vần 100 viên gạch rèn luyện để có sức khoẻ khôi phục Trung Nguyên, ý nói luôn nuôi chí phục thù.
(7) Cướp giáo: Trần Quang Khải có câu thơ Đoạt sáo Chương Dương độ (cướp giáo giặc ở bến Chương Dương), ý nói sẵn sàng chiến đấu và chiến thắng giặc.

Đọc đoạn trích sau và trả lời các câu hỏi:
Đọc đoạn trích sau và trả lời các câu hỏi:

1. Nội dung chính của đoạn trích là gì?

2. Những bằng chứng nào được dùng để chứng minh "phái viên của Tây ngang ngược, bức bách, hiện tình mỗi ngày một quá thêm"?

3. Tại sao đánh giặc Pháp là lựa chọn duy nhất của người Việt khi đó?

4. Những lí lẽ nào được tác giả sử dụng để thuyết phục, kêu gọi mọi người đứng lên chống giặc?

5. Hình ảnh nào trong đoạn trích gây ấn tượng nhất đối với em? Vì sao?

Gợi ý trả lời

## 1. Nội dung chính của đoạn trích

Đoạn trích (trích *Chiếu Cần vương*, ban bố năm 1885 nhân danh vua Hàm Nghi) nêu rõ tình thế nguy cấp của đất nước trước sự ngang ngược, lấn ép của thực dân Pháp, đồng thời kêu gọi, cổ vũ mọi người đứng lên chống giặc, cứu nước. Tác giả khẳng định quyết tâm "nghiến răng dựng tóc thề giết quân thù", chủ động đánh giặc để mưu nghiệp lớn cho mai sau.

## 2. Bằng chứng chứng minh "phái viên của Tây ngang ngược, bức bách, hiện tình mỗi ngày một quá thêm"

Tác giả đưa ra những bằng chứng cụ thể:

- Chúng tăng cường vũ lực để uy hiếp: "Hôm trước chúng đưa thêm nhiều binh thuyền đến".
- Chúng ép buộc những điều vô lí: "buộc ta phải theo những điều không thể nào làm được".
- Chúng ngạo mạn, không coi triều đình ra gì: "Ta chiếu lệ thường khoản tiếp, nhưng chúng không chịu nhận một thứ gì".
- Hậu quả trước mắt: "Người kinh đô náo sợ, tình thế nguy cấp chỉ trong sớm chiều".

→ Những sự việc có thật, diễn ra dồn dập ("hôm trước", "mỗi ngày một quá thêm") làm nổi bật sự ngang ngược và dã tâm lấn tới của giặc.

## 3. Vì sao đánh giặc Pháp là lựa chọn duy nhất của người Việt khi đó?

- Giặc đã ép buộc những điều "không thể nào làm được", nếu nhượng bộ thì không còn đường lui.
- Nếu "cứ cúi đầu theo lệnh chúng, ngồi để mất cơ hội sắp đặt từ trước" thì mất cả cơ hội lẫn đất nước — cúi đầu chịu nhục mà vẫn mất nước.
- Tình thế đã đến bước "nguy cấp chỉ trong sớm chiều", không thể chờ đợi, thỏa hiệp.
- Chủ động đánh giặc ("nhân mưu đồ tráo trở của chúng mà đối phó trước") thì còn giữ được thế chủ động; "ví bằng tình thế xảy ra không thể tránh" thì việc cử sự hôm nay vẫn "để mưu sự nghiệp tốt đẹp mai sau".

→ Giữa cúi đầu mất nước và vùng lên chiến đấu, chống giặc là con đường duy nhất vừa giữ được khí tiết, vừa mở ra hi vọng cho tương lai.

## 4. Những lí lẽ tác giả dùng để thuyết phục, kêu gọi mọi người chống giặc

- Lí lẽ về thời thế tất yếu: việc cử sự là bất đắc dĩ, "do thời thế xui nên" — đánh giặc là lẽ phải, hợp thời.
- Lí lẽ về lợi ích lâu dài: hành động hôm nay là "để mưu sự nghiệp tốt đẹp mai sau", vì tương lai dân tộc chứ không chỉ việc trước mắt.
- Lí lẽ về trách nhiệm chung: "Phàm những người cùng dự chia mối lo này... Biết thì phải tham gia" — đã thấu hiểu nỗi lo mất nước thì phải có trách nhiệm góp sức.
- Khơi dậy lòng yêu nước, căm thù giặc: "nghiến răng dựng tóc thề giết quân thù, ai mà chẳng có lòng như vậy?" — dùng câu hỏi tu từ khẳng định lòng căm thù là chung của mọi người.
- Dẫn các tấm gương, điển tích lịch sử: "gối gươm, đánh dầm, vần gạch, cướp giáo" (Tổ Địch, Đào Khản, Trần Quang Khải) để nêu gương quyết tâm, bền chí phục thù, chiến đấu và chiến thắng.

→ Các lí lẽ kết hợp lí trí (thời thế, lợi ích, trách nhiệm) với tình cảm (lòng căm thù, niềm tự hào về gương tiền nhân), tạo sức thuyết phục mạnh mẽ.

## 5. Hình ảnh gây ấn tượng nhất (bài làm tham khảo — ý mở)

Hình ảnh gây ấn tượng nhất với em là "nghiến răng dựng tóc thề giết quân thù". Vì:

- Đây là hình ảnh giàu sức gợi, khắc họa quyết tâm cao độ và lòng căm thù giặc sục sôi của con người thời loạn.
- Hình ảnh mạnh, dữ dội ("nghiến răng", "dựng tóc") diễn tả cảm xúc đến tột cùng, khiến lời kêu gọi trở nên hào hùng, lay động.
- Nó thể hiện tinh thần đoàn kết, ý chí chung của cả dân tộc trước họa mất nước, khơi dậy trong người đọc niềm tự hào và tinh thần trách nhiệm với Tổ quốc.

*(Học sinh có thể chọn hình ảnh khác như "gối gươm, đánh dầm, vần gạch, cướp giáo" và lí giải theo cảm nhận riêng, miễn là nêu được lí do hợp lí.)*

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.