Giải Bài tập 5 trang 30 SBT Ngữ văn 8
Đề bài
NGỮ LIỆU: Thuỷ triều, nước biển lên và xuống, là một hệ quả của lực hút hấp dẫn của Mặt Trăng lên Trái Đất. Vệ tinh của chúng ta, bề ngoài có vẻ như yếu ớt, mỏng manh trong màn đêm, nhưng thực tế đã làm dâng lên một lượng nước khổng lồ của các đại dương, làm cho nước tràn lên bãi biển và xoá tan các lâu đài cát của trẻ nhỏ. Chẳng hạn, thuỷ triều lên cao ở nơi Trái Đất gần Mặt Trăng nhất, vì lực hút hấp dẫn của Mặt Trăng ở đó là mạnh nhất: cường độ của lực hấp dẫn càng cao nếu khoảng cách càng ngắn. Ở đó nước biển được Mặt Trăng nâng lên. Nhưng, một điều tưởng như rất nghịch lí là, thuỷ triều cũng dâng cao tại nơi đối diện trực tiếp, ở phía bên kia của địa cầu [...] trong vùng Trái Đất xa vệ tinh của chúng ta nhất. Sở dĩ như vậy là do Mặt Trăng hút các đại dương ở vị trí xa này yếu hơn là hút Trái Đất trong tổng thể của nó.
(Trịnh Xuân Thuận, Từ điển yêu thích bầu trời và các vì sao, theo Phạm Văn Thiều – Ngô Vũ dịch, NXB Tri thức, Hà Nội, 2012, tr. 392 – 393)
Đọc đoạn trích sau và trả lời các câu hỏi:
1. Theo em, có thể đặt nhan đề cho đoạn trích như thế nào?
2. Để có thể phát triển đoạn trích trên thành văn bản hoàn chỉnh có nội dung giải thích một hiện tượng tự nhiên, em dự kiến sẽ bổ sung những ý gì?
3. Có câu chuyện kể về con rùa khổng lồ nằm ở đáy biển thở nước ra, hít nước vào gây nên những đợt thuỷ triều đều đặn. Có thể xếp câu chuyện này vào loại văn bản thông tin giải thích một hiện tượng tự nhiên được không? Vì sao?
4. Cụm từ vệ tinh của chúng ta chỉ đối tượng nào? Vì sao đối tượng đó lại được gọi như vậy?
5. Phân tích liên kết trong đoạn trích.
Gợi ý trả lời
1. Nhan đề cho đoạn trích
Đoạn trích giải thích nguyên nhân và cơ chế hình thành hiện tượng thuỷ triều do lực hút hấp dẫn của Mặt Trăng. Vì vậy có thể đặt một số nhan đề nêu bật đối tượng được giải thích, chẳng hạn:
- *Thuỷ triều*
- *Vì sao có thuỷ triều?*
- *Mặt Trăng và hiện tượng thuỷ triều*
- *Thuỷ triều – hệ quả lực hút của Mặt Trăng*
Nhan đề cần ngắn gọn, nêu rõ hiện tượng tự nhiên (thuỷ triều) và gợi được mối quan hệ nhân quả với Mặt Trăng.
2. Những ý cần bổ sung để phát triển thành văn bản hoàn chỉnh giải thích một hiện tượng tự nhiên
Một văn bản thông tin giải thích hiện tượng tự nhiên thường gồm ba phần (mở – nêu hiện tượng; thân – giải thích nguyên nhân, cơ chế; kết – nêu ý nghĩa/ứng dụng). Đoạn trích mới tập trung ở phần giải thích cơ chế, nên cần bổ sung:
- Giới thiệu, nêu định nghĩa hiện tượng: thuỷ triều là gì, biểu hiện (nước biển dâng lên – rút xuống đều đặn theo chu kì).
- Tính quy luật, chu kì: mỗi ngày có mấy lần triều lên – triều xuống; thuỷ triều gắn với chu kì chuyển động của Mặt Trăng.
- Vai trò của Mặt Trời: ngoài Mặt Trăng, Mặt Trời cũng góp phần tạo thuỷ triều; hiện tượng triều cường (nước lớn) và triều kém khi Mặt Trời – Mặt Trăng – Trái Đất thẳng hàng hay vuông góc.
- Minh hoạ bằng số liệu, hình ảnh, sơ đồ: độ cao triều ở một số nơi, sơ đồ lực hút để người đọc dễ hình dung.
- Ý nghĩa, ứng dụng và ảnh hưởng thực tế: thuỷ triều với giao thông đường biển, đánh bắt, làm muối, điện thuỷ triều, đời sống ven biển…
- Kết thúc: khẳng định thuỷ triều là hiện tượng tự nhiên có quy luật, có thể giải thích bằng khoa học.
3. Câu chuyện con rùa khổng lồ có phải văn bản thông tin giải thích hiện tượng tự nhiên không?
Không thể xếp câu chuyện ấy vào loại văn bản thông tin giải thích một hiện tượng tự nhiên. Vì:
- Văn bản thông tin giải thích hiện tượng tự nhiên phải dựa trên cơ sở khoa học, bằng chứng xác thực, nguyên nhân có thật và có thể kiểm chứng (như lực hút hấp dẫn của Mặt Trăng trong đoạn trích).
- Câu chuyện con rùa thở ra – hít vào là cách lí giải tưởng tượng, hư cấu của người xưa (mang màu sắc truyện dân gian, thần thoại), không có căn cứ khoa học, không kiểm chứng được.
- Do đó nó thuộc loại văn bản văn học (truyện tưởng tượng/dân gian), nhằm giải thích theo trí tưởng tượng chứ không phải cung cấp tri thức khoa học khách quan.
4. Cụm từ "vệ tinh của chúng ta"
- Cụm từ *vệ tinh của chúng ta* chỉ Mặt Trăng.
- Mặt Trăng được gọi như vậy vì nó là vệ tinh tự nhiên duy nhất quay quanh Trái Đất – "của chúng ta" tức của Trái Đất, nơi con người đang sống. Cách gọi này vừa chính xác về khoa học (Mặt Trăng chuyển động quanh Trái Đất như một vệ tinh), vừa tạo sắc thái gần gũi, thân thiết.
5. Phân tích liên kết trong đoạn trích
Đoạn trích có tính liên kết chặt chẽ cả về nội dung và hình thức:
*a) Liên kết nội dung:*
- Các câu đều xoay quanh một chủ đề thống nhất: giải thích hiện tượng thuỷ triều do lực hút của Mặt Trăng (liên kết chủ đề).
- Các câu sắp xếp theo trình tự lô-gíc nhân – quả, từ hiện tượng chung đến từng trường hợp cụ thể: nêu bản chất thuỷ triều → giải thích triều lên ở nơi gần Mặt Trăng nhất → giải thích điều "nghịch lí" là triều cũng lên ở phía đối diện (liên kết lô-gíc).
*b) Liên kết hình thức – qua các phép liên kết:*
- Phép lặp: lặp lại các từ ngữ then chốt: *thuỷ triều, Mặt Trăng, Trái Đất, lực hút hấp dẫn, nước biển* → neo giữ chủ đề, nối các câu với nhau.
- Phép thế: dùng *Vệ tinh của chúng ta*, *vệ tinh của chúng ta* để thay cho *Mặt Trăng*; dùng *ở đó*, *vị trí xa này*, *nó* để thay cho các địa điểm, đối tượng đã nêu → tránh lặp, gắn kết câu sau với câu trước.
- Phép nối: dùng các từ ngữ chuyển tiếp chỉ quan hệ lô-gíc: *Chẳng hạn* (nêu ví dụ), *vì*, *Sở dĩ… là do* (quan hệ nguyên nhân – kết quả), *Nhưng* (quan hệ tương phản) → làm rõ mạch lập luận giữa các câu.
→ Nhờ các phép liên kết trên, đoạn trích trở thành một khối thống nhất, mạch giải thích rõ ràng, chặt chẽ, giúp người đọc dễ theo dõi hiện tượng thuỷ triều được lí giải khoa học.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.