Sách bài tập Toán 10 Tập một

Giải Bài 3.6 trang 33 SBT Toán 10

Bài 5. Giá trị lượng giác của một góc từ 0 đến 180 độ

Đề bài

Góc nghiêng của Mặt Trời tại một vị trí trên Trái Đất là góc nghiêng giữa tia nắng lúc giữa trưa với mặt đất. Trong thực tế, để đo trực tiếp góc này, vào giữa trưa (khoảng 12 giờ), em có thể dựng một thước thẳng vuông góc với mặt đất, đo độ dài của bóng thước trên mặt đất. Khi đó, tang của góc nghiêng Mặt Trời tại vị trí đặt thước bằng tỉ số giữa độ dài của thước và độ dài của bóng thước. Góc nghiêng của Mặt Trời phụ thuộc vào vĩ độ của vị trí đo và phụ thuộc vào thời gian đo trong năm (ngày thứ mấy trong năm). Tại vị trí có vĩ độ ϕ\phi và ngày thứ NN trong năm, góc nghiêng của Mặt Trời α\alpha còn được tính theo công thức sau:
α=90∘−ϕ−∣cos⁡((2(N+10)365−m)180∘)∣⋅23,5∘\alpha = 90^\circ - \phi - \left| \cos\left( \left( \dfrac{2(N+10)}{365} - m \right) 180^\circ \right) \right| \cdot 23{,}5^\circ
trong đó m=0m = 0 nếu 1≤N≤1721 \le N \le 172, m=1m = 1 nếu 173≤N≤355173 \le N \le 355, m=2m = 2 nếu 356≤N≤365356 \le N \le 365.

a) Hãy áp dụng công thức trên để tính góc nghiêng của Mặt Trời vào ngày 10/10 trong năm không nhuận (năm mà tháng 2 có 28 ngày) tại vị trí có vĩ độ ϕ=20∘\phi = 20^\circ.

b) Hãy xác định vĩ độ tại nơi em sinh sống và tính góc nghiêng của Mặt Trời tại đó theo hai cách đã được đề cập trong bài toán (đo trực tiếp và tính theo công thức) và so sánh hai kết quả thu được.
Chú ý. Công thức tính toán nói trên chính xác tới ±0,5∘\pm 0{,}5^\circ.

Lời giải

## Ý a)

Bước 1. Xác định ngày thứ NN trong năm.

Ngày 10/10 của năm không nhuận (tháng 2 có 28 ngày). Số ngày từ đầu năm đến hết tháng 9 là:

31+28+31+30+31+30+31+31+30=273 (ngày).31+28+31+30+31+30+31+31+30 = 273 \text{ (ngày)}.

Thêm 10 ngày của tháng 10:

N=273+10=283.N = 273 + 10 = 283.

Bước 2. Xác định mm.

Vì 173≤N=283≤355173 \le N = 283 \le 355 nên m=1m = 1.

Bước 3. Thay vào công thức (với ϕ=20∘\phi = 20^\circ):

(2(N+10)365−m)180∘=(2(283+10)365−1)180∘=(586365−1)180∘=221365⋅180∘≈108,99∘.\left(\dfrac{2(N+10)}{365} - m\right)180^\circ = \left(\dfrac{2(283+10)}{365} - 1\right)180^\circ = \left(\dfrac{586}{365} - 1\right)180^\circ = \dfrac{221}{365}\cdot 180^\circ \approx 108{,}99^\circ.

Dùng máy tính cầm tay:

∣cos⁡108,99∘∣≈∣−0,3253∣=0,3253.\left|\cos 108{,}99^\circ\right| \approx \left|-0{,}3253\right| = 0{,}3253.

Do đó:

0,3253⋅23,5∘≈7,65∘.0{,}3253 \cdot 23{,}5^\circ \approx 7{,}65^\circ.

Bước 4. Tính góc nghiêng:

α=90∘−ϕ−0,3253⋅23,5∘≈90∘−20∘−7,65∘=62,35∘.\alpha = 90^\circ - \phi - 0{,}3253\cdot 23{,}5^\circ \approx 90^\circ - 20^\circ - 7{,}65^\circ = 62{,}35^\circ.

Vậy góc nghiêng của Mặt Trời vào ngày 10/10 (năm không nhuận) tại vĩ độ ϕ=20∘\phi = 20^\circ là α≈62,4∘\alpha \approx 62{,}4^\circ.

## Ý

b)

Đây là câu thực hành, kết quả tùy nơi em sinh sống. Trình bày theo hai cách và so sánh như sau (minh hoạ với Hà Nội, vĩ độ ϕ≈21∘\phi \approx 21^\circ, đo vào ngày 10/10 nên N=283, m=1N = 283,\ m = 1):

Cách 1 — Đo trực tiếp:

Vào khoảng 12 giờ trưa, dựng một thước thẳng dài hh vuông góc với mặt đất, đo độ dài bóng thước là dd. Theo đề bài:

tan⁡α=hd.\tan\alpha = \dfrac{h}{d}.

Từ đó suy ra α\alpha (dùng máy tính cầm tay, chức năng tan⁡−1\tan^{-1}). Chẳng hạn đo được thước h=50 cmh = 50\text{ cm}, bóng d=27 cmd = 27\text{ cm} thì tan⁡α=5027≈1,85\tan\alpha = \dfrac{50}{27} \approx 1{,}85, suy ra α≈61,6∘\alpha \approx 61{,}6^\circ.

Cách 2 — Tính theo công thức (với ϕ=21∘\phi = 21^\circ, N=283N = 283, m=1m = 1):

α=90∘−21∘−∣cos⁡108,99∘∣⋅23,5∘≈69∘−0,3253⋅23,5∘≈69∘−7,65∘=61,35∘.\alpha = 90^\circ - 21^\circ - \left|\cos 108{,}99^\circ\right|\cdot 23{,}5^\circ \approx 69^\circ - 0{,}3253\cdot 23{,}5^\circ \approx 69^\circ - 7{,}65^\circ = 61{,}35^\circ.

So sánh: hai kết quả 61,6∘61{,}6^\circ (đo) và 61,4∘61{,}4^\circ (công thức) xấp xỉ bằng nhau, chênh lệch không vượt quá 0,5∘0{,}5^\circ — phù hợp với độ chính xác ±0,5∘\pm 0{,}5^\circ mà đề bài nêu. (Em thay vĩ độ và số liệu đo tại nơi mình sống để có kết quả cụ thể.)

Đáp số

α≈62,4∘\alpha \approx 62{,}4^\circKết quả tùy nơi sinh sống; hai cách (đo trực tiếp và tính theo công thức) cho kết quả xấp xỉ nhau, chênh lệch ≤0,5∘\le 0{,}5^\circ

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.