Sách giáo khoa Địa lí 12

Giải Câu hỏi trang 14 SGK Địa lí 12

Bài 2. Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa   Gợi ý trả lời

Đề bài

Dựa vào thông tin mục 1, các hình 2.1, 2.2, 2.3 và kiến thức đã học, hãy:
- Trình bày các biểu hiện của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa ở nước ta.
- Giải thích tại sao nước ta có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 14 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Đề bài dựa vào ba hình bản đồ ở các trang liền kề; nội dung từng hình như sau:

Hình 2.1 – Gió mùa mùa đông ở khu vực Đông Nam Á (bản đồ khí áp và hướng gió tháng mùa đông): Trung tâm áp cao Xi-bia (dấu cộng đỏ) nằm sâu trong lục địa châu Á, khoảng vĩ độ 50°B, trị số khí áp rất cao (các đường đẳng áp khép kín 1 020 – 1 030 mb, tâm lên tới hơn 1 030 mb). Từ áp cao Xi-bia, các mũi tên gió (màu xanh) toả ra và di chuyển theo hướng đông bắc, thổi xuống Đông Nam Á và vào lãnh thổ Việt Nam từ phía bắc – đông bắc. Ở bán cầu Nam và vùng xích đạo là các vùng áp thấp (màu xanh lục) cùng áp cao Nam Ấn Độ Dương, Ô-xtrây-li-a (1 020 mb). Chú giải: nền cam = vùng áp cao, nền xanh lục = vùng áp thấp, dấu cộng đỏ = trung tâm áp cao, vạch xanh đậm = trung tâm áp thấp, mũi tên = hướng gió, đường mảnh = đường đẳng áp (mb). Hình cho thấy mùa đông nước ta chịu khối khí lạnh từ áp cao Xi-bia thổi theo hướng đông bắc (gió mùa Đông Bắc).

Hình 2.2 – Gió mùa mùa hạ ở khu vực Đông Nam Á (bản đồ khí áp và hướng gió tháng mùa hạ): Trên lục địa châu Á hình thành áp thấp (nền xanh lục) với trung tâm áp thấp I-ran – Mi-an-ma (vạch xanh, khoảng 1 000 mb) hút gió vào. Ở bán cầu Nam là các trung tâm áp cao (dấu cộng đỏ): áp cao Nam Ấn Độ Dương và áp cao Ô-xtrây-li-a (1 020 mb). Các mũi tên gió (màu hồng) xuất phát từ Bắc Ấn Độ Dương – vịnh Ben-gan và từ áp cao cận chí tuyến bán cầu Nam, đều di chuyển theo hướng tây nam, vượt qua Biển Đông và các dãy núi để tràn vào Việt Nam. Chú giải giống Hình 2.1. Hình cho thấy mùa hạ nước ta đón hai luồng gió hướng tây nam nóng ẩm, gây mưa lớn.

Hình 2.3 – Bản đồ khí hậu Việt Nam: Lãnh thổ được chia thành hai miền khí hậu, có ranh giới (đường tím) ở khoảng dãy Bạch Mã (vĩ tuyến ~16°B, gần Đà Nẵng): Miền khí hậu phía Bắc (tô xanh lục) và Miền khí hậu phía Nam (tô hồng). Trên bản đồ có các mũi tên hướng gió: gió mùa hạ (mũi tên đỏ, hướng tây nam và nam tràn từ biển vào), gió mùa đông (mũi tên xanh, hướng đông bắc thổi vào Bắc Bộ và duyên hải), gió Tây khô nóng (mũi tên đỏ nhỏ ở Bắc Trung Bộ). Các đường mũi tên mảnh chạy từ Biển Đông vào đất liền biểu thị hướng di chuyển và tần suất bão theo tháng 6 → 12 (từ 0,3 đến 1 con bão/tháng, 1 đến 1,3 và 1,3 đến 1,7 con bão/tháng), bão đổ bộ sớm ở miền Bắc (tháng 6–8) và muộn dần vào miền Trung, miền Nam (tháng 9–12). Rải khắp bản đồ là các biểu đồ nhiệt độ – lượng mưa của nhiều trạm khí tượng (Sa Pa, Lạng Sơn, Láng – Hà Nội, Thanh Hoá, Đồng Hới, Huế, Hoàng Sa, Quy Nhơn, Đà Lạt, Tân Sơn Hoà, Cà Mau, Trường Sa): mỗi biểu đồ gồm cột lượng mưa trung bình tháng (mm) và đường biến trình nhiệt độ năm (°C), kèm nhiệt độ trung bình năm và tổng lượng mưa năm (ví dụ trạm Láng: nhiệt độ trung bình năm 23,9°C, lượng mưa 1 670 mm). Các biểu đồ cho thấy nền nhiệt cao quanh năm (trung bình năm phần lớn trên 20–27°C), lượng mưa lớn và phân mùa mưa – khô rõ rệt.

Ngoài ra, Bảng 2.2 (trang kề) cho tổng lượng mưa năm và độ ẩm tương đối trung bình năm của một số trạm: Lạng Sơn 1 318 mm – 83%; Láng (Hà Nội) 1 670 mm – 81%; Huế 2 936 mm – 84%; Cà Mau 2 394 mm – 83%, chứng tỏ nước ta mưa nhiều, độ ẩm không khí cao (trên 80%).

Gợi ý trả lời

a) Các biểu hiện của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa ở nước ta

Tính chất nhiệt đới

- Nền nhiệt độ cao: nhiệt độ trung bình năm trên phần lớn lãnh thổ đều lớn hơn 20∘C20^\circ\text{C} (trừ vùng núi cao), ví dụ trạm Láng (Hà Nội) có nhiệt độ trung bình năm 23,9∘C23,9^\circ\text{C}; càng vào Nam nhiệt độ càng cao.
- Tổng số giờ nắng lớn, cán cân bức xạ quanh năm dương; tổng nhiệt độ hoạt động cao.

Tính chất ẩm

- Lượng mưa lớn: tổng lượng mưa trung bình năm phổ biến từ 1 5001\,500 đến 2 0002\,000 mm, nhiều nơi còn cao hơn (Huế 2 9362\,936 mm, Cà Mau 2 3942\,394 mm); những nơi đón gió hoặc địa hình chắn gió mưa còn nhiều hơn nữa.
- Độ ẩm không khí cao: độ ẩm tương đối trung bình năm đều trên 80%80\% (Lạng Sơn 83%83\%, Láng 81%81\%, Huế 84%84\%, Cà Mau 83%83\%); cân bằng ẩm luôn dương.

Tính chất gió mùa

- Nước ta nằm trong khu vực hoạt động của gió mùa châu Á, một năm có hai mùa gió chính ngược hướng nhau:
- *Gió mùa mùa đông* (tháng 11 đến tháng 4): thổi theo hướng đông bắc, xuất phát từ áp cao Xi-bia (Hình 2.1), tạo nên mùa đông lạnh ở miền Bắc (đầu mùa lạnh khô, cuối mùa lạnh ẩm có mưa phùn). Khi di chuyển xuống phía nam, gió suy yếu dần và bị dãy Bạch Mã chặn lại nên hầu như chỉ ảnh hưởng mạnh từ dãy Bạch Mã trở ra.
- *Gió mùa mùa hạ* (tháng 5 đến tháng 10): thổi theo hướng tây nam (Hình 2.2), gồm hai luồng. Đầu mùa là khối khí từ Bắc Ấn Độ Dương gây mưa lớn cho Nam Bộ và Tây Nguyên, khi vượt dãy Trường Sơn gây hiệu ứng phơn khô nóng (gió Tây khô nóng) cho Bắc Trung Bộ và phần nam Tây Bắc. Giữa và cuối mùa là gió tín phong bán cầu Nam vượt xích đạo đổi hướng tây nam, nóng ẩm, gây mưa trên phạm vi cả nước.
- Gió mùa cùng dải hội tụ nhiệt đới, bão và sự phân hóa Bắc – Nam (ranh giới dãy Bạch Mã, Hình 2.3) tạo nên sự phân mùa khí hậu rõ rệt: miền Bắc có mùa đông lạnh – mùa hạ nóng; miền Nam nóng quanh năm với hai mùa mưa – khô sâu sắc.

b) Giải thích tại sao nước ta có khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa

- *Tính nhiệt đới* là do nước ta nằm hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc. Góc nhập xạ lớn và mọi nơi trong năm đều có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh nên nhận được lượng bức xạ mặt trời lớn, nền nhiệt cao quanh năm.
- *Tính ẩm* là do nước ta nằm tiếp giáp Biển Đông rộng lớn – nguồn dự trữ nhiệt và ẩm dồi dào. Các khối khí di chuyển qua biển được tăng cường độ ẩm, kết hợp hoạt động của gió mùa, dải hội tụ nhiệt đới và bão nên mang lại lượng mưa lớn, độ ẩm cao.
- *Tính gió mùa* là do nước ta nằm trong khu vực châu Á gió mùa điển hình, nơi hình thành các trung tâm khí áp hoạt động theo mùa: mùa đông có áp cao Xi-bia thổi gió đông bắc xuống (Hình 2.1), mùa hạ lục địa châu Á hình thành áp thấp I-ran – Mi-an-ma hút gió, cùng các áp cao ở bán cầu Nam đẩy gió tây nam lên (Hình 2.2). Sự chênh lệch khí áp theo mùa giữa lục địa và đại dương, giữa hai bán cầu đã sinh ra chế độ gió mùa với hai mùa gió ngược hướng ở nước ta.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.