Giải Câu hỏi trang 44 SGK Lịch sử và Địa lí 5
Đề bài
Đọc thông tin và quan sát các hình 1, 2, em hãy:
a) Nêu những nét chính về tình hình đất nước dưới thời Trần.
b) Kể câu chuyện về một nhân vật lịch sử của Triều Trần và đóng góp của nhân vật đó đối với lịch sử dân tộc.
Đọc thông tin và quan sát các hình từ 3 đến 5, em hãy:
– Kể tóm tắt về chiến thắng Bạch Đằng năm 1288.
– Kể câu chuyện về một nhân vật có đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên.
Hình 1. Thạp gốm thời Trần trang trí cảnh chiến binh luyện tập võ nghệ: Một chiếc thạp (vò) bằng gốm men màu kem ngà, miệng loe có vai phình rộng rồi thuôn dần xuống đáy, trên vai có các núm nhỏ. Hoa văn vẽ màu nâu sắt: quanh vai là dải hoa lá, dây leo cách điệu; phần thân chính khắc hoạ cảnh các chiến binh đang luyện võ – người cầm khiên tròn, người vung vũ khí (gậy, giáo), đứng ở các tư thế chiến đấu sinh động, thể hiện tinh thần thượng võ và việc rèn luyện quân sự dưới thời Trần.
Hình 2. Tượng thờ Chu Văn An tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám: Gian thờ trong Văn Miếu với các cột gỗ sơn son thếp vàng chạm khắc tinh xảo, hai bên treo câu đối chữ Hán, phía trên là bức hoành phi chữ Hán. Chính giữa đặt pho tượng thờ thầy giáo Chu Văn An trong khám thờ, trước tượng bày bình hoa, đèn nến và đồ lễ màu đỏ – vàng, thể hiện sự tôn vinh người thầy tiêu biểu của nền giáo dục thời Trần.
Hình 3. Các bô lão trong Hội nghị Diên Hồng (tranh vẽ): Tranh minh hoạ khung cảnh trong điện Diên Hồng. Nhiều cụ già râu tóc bạc phơ, mặc áo dài truyền thống nhiều màu (nâu, xanh, lam), một số chống gậy, đang giơ cao tay, nắm chặt nắm đấm với vẻ mặt kiên quyết, đồng thanh hô 'Đánh!'. Bên trái có một vị quan trẻ đứng cạnh; phía sau là vầng lửa cam rực rỡ bao quanh bông sen trắng cùng mái cung điện và chiếc trống, gợi khí thế quyết tâm kháng chiến chống quân Mông – Nguyên của quân dân nhà Trần.
Gợi ý trả lời
a) Những nét chính về tình hình đất nước dưới thời Trần
- Chính trị: Nhà Trần thay nhà Lý cai quản đất nước (từ năm 1226). Bộ máy nhà nước được củng cố, các vua Trần quan tâm xây dựng và bảo vệ đất nước.
- Quân sự: Nhà Trần chú trọng xây dựng quân đội, thường xuyên rèn luyện võ nghệ. Tinh thần thượng võ được đề cao (thể hiện qua hình ảnh các chiến binh luyện tập võ nghệ trên thạp gốm thời Trần – hình 1).
- Kinh tế: Nông nghiệp được chú trọng, nhân dân tích cực đắp đê, khai khẩn đất đai nên sản xuất phát triển, đời sống ổn định.
- Văn hoá – giáo dục: Giáo dục được mở mang, xuất hiện nhiều thầy giáo và nhân tài tiêu biểu, trong đó có thầy Chu Văn An – người thầy mẫu mực được thờ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám (hình 2).
→ Nhìn chung, dưới thời Trần, đất nước ổn định, phát triển và có sức mạnh để chống giặc ngoại xâm.
b) Câu chuyện về một nhân vật lịch sử của Triều Trần và đóng góp của nhân vật đó
*Thầy giáo Chu Văn An*
Chu Văn An là một thầy giáo nổi tiếng thời Trần. Ông học rộng, tài cao nhưng không màng danh lợi, mở trường dạy học để đào tạo nhân tài cho đất nước. Học trò của ông có nhiều người đỗ đạt cao và trở thành quan lại giỏi.
Ông được vua Trần mời vào dạy học ở Quốc Tử Giám. Là người thầy cương trực, ông từng dâng vua bản tấu (sớ) xin chém những kẻ nịnh thần làm hại dân, hại nước. Vua không nghe, ông liền từ quan về quê tiếp tục dạy học.
Đóng góp: Thầy Chu Văn An là tấm gương sáng về đạo đức, lòng ngay thẳng và tinh thần vì nước vì dân; ông có công lớn trong việc phát triển nền giáo dục nước nhà. Ngày nay, ông được thờ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám để tỏ lòng tôn kính một người thầy tiêu biểu của dân tộc.
*(Có thể kể về nhân vật khác như vua Trần Nhân Tông, Trần Hưng Đạo… tuỳ lựa chọn của em.)*
– Tóm tắt về chiến thắng Bạch Đằng năm 1288
Năm 1288, quân Mông – Nguyên lần thứ ba sang xâm lược nước ta. Trần Hưng Đạo đã cho quân và dân đóng cọc gỗ nhọn bịt sắt xuống lòng sông Bạch Đằng, rồi nhử đoàn thuyền giặc tiến vào khi nước thuỷ triều đang lên. Khi nước triều rút xuống, bãi cọc nhô lên đâm thủng, chặn đứng thuyền giặc. Quân ta từ hai bên bờ đổ ra đánh mạnh, tiêu diệt và bắt sống nhiều quân địch. Chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 đã đập tan hoàn toàn ý chí xâm lược của quân Mông – Nguyên, bảo vệ vững chắc nền độc lập của đất nước.
– Câu chuyện về một nhân vật có đóng góp trong cuộc kháng chiến chống quân Mông – Nguyên
*Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo)*
Trần Quốc Tuấn (Trần Hưng Đạo) là vị tướng tài giỏi của nhà Trần, được vua giao cầm quân chống giặc Mông – Nguyên. Ông đặt lợi ích đất nước lên trên hết: gạt bỏ hiềm khích riêng trong gia tộc để đoàn kết chống giặc.
Ông viết bài *Hịch tướng sĩ* để khích lệ tinh thần yêu nước, kêu gọi binh lính hăng hái luyện tập, quyết tâm đánh giặc. Ông cùng vua tôi nhà Trần tổ chức Hội nghị Diên Hồng, hỏi ý kiến các bô lão, và tất cả đồng thanh hô vang "Đánh!" (hình 3), thể hiện ý chí quyết chiến của toàn dân. Ông chính là người chỉ huy trận thuỷ chiến trên sông Bạch Đằng năm 1288.
Đóng góp: Trần Hưng Đạo có công lao to lớn trong ba lần lãnh đạo quân dân đánh thắng giặc Mông – Nguyên, bảo vệ nền độc lập của Tổ quốc. Ông được nhân dân ta tôn kính và lập đền thờ ở nhiều nơi.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.