Giải Đề 1 trang 159 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
VIẾT. Chọn một trong các đề sau:
Hãy viết bài văn nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm văn học mà bạn yêu thích.
Gợi ý trả lời
# Bài văn nghị luận phân tích, đánh giá một tác phẩm văn học
Đề tài lựa chọn: Phân tích, đánh giá truyện ngắn *Chữ người tử tù* của Nguyễn Tuân.
---
## a) Mở bài
Nguyễn Tuân là một nghệ sĩ lớn, suốt đời đi tìm cái Đẹp. Trước Cách mạng tháng Tám, ngòi bút tài hoa, uyên bác của ông thường hướng về "một thời vang bóng" để trân trọng những giá trị văn hóa cổ truyền đang dần phai nhạt. Truyện ngắn *Chữ người tử tù* (in trong tập *Vang bóng một thời*, 1940) là một trong những kết tinh đẹp đẽ nhất của phong cách ấy. Tác phẩm dựng lên cuộc gặp gỡ kì lạ giữa Huấn Cao và viên quản ngục, qua đó ngợi ca cái tài, cái tâm và vẻ đẹp khí phách của con người, đồng thời khẳng định sự chiến thắng của cái Đẹp, cái Thiện trước cái xấu, cái ác.
##
b) Thân bài
1. Khái quát về chủ đề và tình huống truyện
Chủ đề của tác phẩm là sự tôn vinh cái Đẹp, cái Tài và thiên lương trong sáng của con người. Để làm nổi bật chủ đề ấy, Nguyễn Tuân đã xây dựng một tình huống truyện độc đáo, đầy kịch tính: cuộc hội ngộ giữa Huấn Cao — một người tử tù mang chí lớn và tài viết chữ đẹp — với viên quản ngục — kẻ đại diện cho bộ máy cai trị nhưng lại say mê cái đẹp. Họ gặp nhau ở một hoàn cảnh éo le: trên bình diện xã hội là kẻ thù (tử tù và cai ngục), nhưng trên bình diện nghệ thuật lại là tri âm, tri kỉ. Tình huống này vừa thử thách, vừa làm tỏa sáng vẻ đẹp của cả hai nhân vật.
2. Vẻ đẹp hình tượng nhân vật Huấn Cao
- *Một con người tài hoa:* Huấn Cao nổi tiếng khắp vùng với tài viết chữ "rất nhanh và rất đẹp". Chữ ông Huấn trở thành báu vật mà "có được … treo là có một vật báu trên đời". Qua đó, Nguyễn Tuân thể hiện quan niệm trân trọng nghệ thuật thư pháp — một nét đẹp văn hóa cổ truyền.
- *Một khí phách hiên ngang, bất khuất:* Là thủ lĩnh của phong trào chống lại triều đình, Huấn Cao xem thường cường quyền và cái chết. Hành động "dỗ gông", thái độ lạnh lùng, câu nói khinh bạc "Ngươi hỏi ta muốn gì? Ta chỉ muốn có một điều. Là nhà ngươi đừng đặt chân vào đây" cho thấy một bản lĩnh cứng cỏi, uy vũ bất năng khuất.
- *Một thiên lương trong sáng:* Huấn Cao không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình cho chữ ("Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ"). Nhưng khi hiểu được tấm lòng "biệt nhỡn liên tài" của quản ngục, ông đã xúc động và đồng ý cho chữ. Câu nói "Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ" cho thấy ông là người biết trân trọng cái đẹp và những tấm lòng thiện lương. Ở Huấn Cao, cái tài gắn liền với cái tâm.
3. Vẻ đẹp nhân vật viên quản ngục
Viên quản ngục là một "thanh âm trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn xô bồ". Sống giữa chốn ngục tù nhơ bẩn, tàn nhẫn, ông vẫn giữ được sở nguyện cao quý: khát khao có được chữ của Huấn Cao để treo trong nhà. Thái độ nhún nhường, biệt đãi tử tù và sự xúc động khi nhận lời khuyên cho thấy ông là người có tâm hồn nghệ sĩ, biết yêu và quý trọng cái đẹp. Nhân vật này khẳng định: cái đẹp có sức cảm hóa, nó có thể tồn tại và nảy mầm ngay cả nơi tăm tối nhất.
4. Cảnh cho chữ — "một cảnh tượng xưa nay chưa từng có"
Đây là đoạn kết tụ giá trị tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm. Cảnh cho chữ diễn ra trong một không gian đầy nghịch lí: việc sáng tạo nghệ thuật thanh cao lại diễn ra trong buồng giam ẩm ướt, hôi hám, "tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột, phân gián". Trên nền tăm tối ấy, ánh sáng đỏ rực của bó đuốc, màu trắng của tấm lụa bạch và mùi thơm của thoi mực làm bừng sáng cái Đẹp. Có sự đảo lộn vị thế đầy ý nghĩa: người tử tù "cổ đeo gông, chân vướng xiềng" lại hiên ngang, đĩnh đạc ban phát cái đẹp và lời khuyên; còn viên quản ngục thì "khúm núm", vái lạy, "nước mắt rỉ vào kẽ miệng".
Qua cảnh tượng này, Nguyễn Tuân gửi gắm tư tưởng sâu sắc: cái Đẹp có thể sinh ra từ nơi cái ác ngự trị nhưng không thể sống chung với cái ác; cái Đẹp, cái Thiện và khí phách con người đã chiến thắng, lên ngôi. Lời khuyên của Huấn Cao — hãy thay chốn ở, giữ thiên lương cho lành vững — khẳng định rằng muốn chơi chữ, muốn thưởng thức cái đẹp thì trước hết phải giữ được thiên lương.
5. Đánh giá về nghệ thuật
- *Tình huống truyện độc đáo*, giàu kịch tính, làm nổi bật tính cách nhân vật và tư tưởng tác phẩm.
- *Nghệ thuật xây dựng nhân vật lí tưởng* bằng bút pháp lãng mạn, lí tưởng hóa; thủ pháp đối lập, tương phản (ánh sáng — bóng tối, cái đẹp — cái nhơ bẩn, tử tù — quản ngục).
- *Ngôn ngữ* vừa cổ kính, trang trọng, giàu tính tạo hình, vừa thể hiện vốn hiểu biết uyên bác của nhà văn về thư pháp, về "một thời vang bóng".
##
c) Kết bài
*Chữ người tử tù* là một truyện ngắn đặc sắc, tiêu biểu cho tài năng và phong cách nghệ thuật của Nguyễn Tuân trước Cách mạng. Tác phẩm không chỉ ngợi ca cái tài, cái đẹp mà còn khẳng định sức mạnh cảm hóa và sự bất tử của cái Đẹp, cái Thiện, của thiên lương con người. Đọc tác phẩm, mỗi chúng ta thêm trân trọng những giá trị văn hóa truyền thống và nuôi dưỡng trong mình một tâm hồn biết yêu, biết giữ gìn cái đẹp trong cuộc sống.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.