Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài 2 trang 28 SGK Ngữ văn 10

Thực hành tiếng Việt: Sử dụng từ Hán Việt   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: "[...] Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà phải ép mình viết câu đối bao giờ. Đời ta cũng mới viết có hai bộ tứ bình và một bức trung đường cho ba người bạn thân của ta thôi. Ta cảm cái tấm lòng biệt nhỡn liên tài của các người. Nào ta có biết đâu một người như thầy quản đây mà lại có những sở thích cao quý như vậy. Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ". (Nguyễn Tuân, Chữ người tử tù)

Đọc đoạn văn sau và thực hiện các yêu cầu:

"[...] Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà phải ép mình viết câu đối bao giờ. Đời ta cũng mới viết có hai bộ tứ bình và một bức trung đường cho ba người bạn thân của ta thôi. Ta cảm cái tấm lòng biệt nhỡn liên tài của các người. Nào ta có biết đâu một người như thầy quản đây mà lại có những sở thích cao quý như vậy. Thiếu chút nữa, ta đã phụ mất một tấm lòng trong thiên hạ".
(Nguyễn Tuân, Chữ người tử tù)

a. Tìm năm từ Hán Việt trong đoạn văn trên.

b. Thử thay thế một từ Hán Việt trong đoạn văn trên bằng một từ hoặc cụm từ biểu đạt ý nghĩa tương đương. Hãy đối chiếu câu, đoạn văn gốc với câu, đoạn văn mới để rút ra nhận xét về sự thay thế này.

c. Dựa vào ngữ cảnh, hãy nêu tác dụng của việc sử dụng các từ Hán Việt trong đoạn văn trên.

Gợi ý trả lời

a. Tìm năm từ Hán Việt trong đoạn văn

Trong đoạn văn có nhiều từ Hán Việt. Có thể chọn ra năm từ tiêu biểu sau:

1. nhất sinh (一生): cả cuộc đời, suốt đời.
2. quyền thế: quyền lực và thế lực.
3. tứ bình: bộ tranh/câu đối gồm bốn bức treo liền nhau.
4. trung đường: bức hoành (bức viết chữ lớn) treo ở gian giữa nhà.
5. biệt nhỡn liên tài: cái nhìn đặc biệt, trân trọng và quý mến người có tài.

*(Ngoài ra còn có thể kể thêm: sở thích, cao quý, thiên hạ.)*

b. Thay thế một từ Hán Việt bằng từ/cụm từ biểu đạt ý nghĩa tương đương và nhận xét

- Chọn thay từ nhất sinh bằng từ thuần Việt cả đời:

+ Câu gốc: "Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà phải ép mình viết câu đối bao giờ."

+ Câu mới: "Ta cả đời không vì vàng ngọc hay quyền thế mà phải ép mình viết câu đối bao giờ."

- Đối chiếu và nhận xét: Về cơ bản, nghĩa của hai câu tương đương nhau (đều chỉ "suốt cuộc đời"). Tuy nhiên, khi thay "nhất sinh" bằng "cả đời", câu văn mất đi sắc thái trang trọng, cổ kính vốn phù hợp với lời nói của một nho sĩ tài hoa, khí phách như Huấn Cao và với không khí của một thời đại đã lùi xa. Từ "cả đời" gần gũi, đời thường hơn nên làm giảm vẻ uy nghiêm, đĩnh đạc của nhân vật. Qua đó thấy rằng việc dùng từ Hán Việt ở đây là có dụng ý nghệ thuật, không thể thay thế tùy tiện mà không ảnh hưởng đến giá trị biểu đạt.

c. Tác dụng của việc sử dụng các từ Hán Việt trong đoạn văn

Dựa vào ngữ cảnh (lời Huấn Cao nói với viên quản ngục trong cảnh cho chữ), các từ Hán Việt có những tác dụng sau:

- Tạo sắc thái trang trọng, cổ kính, thiêng liêng, gợi lại không khí của một thời đại phong kiến đã qua — thời của những nho sĩ, của thú chơi chữ, chơi câu đối.
- Góp phần khắc họa tính cách nhân vật: Huấn Cao hiện lên là một con người tài hoa, có khí phách và nhân cách cao đẹp; cách nói trang trọng, hàm súc làm nổi bật vẻ đẹp uy nghi, cốt cách thanh cao của ông.
- Làm cho lời văn hàm súc, cô đọng, giàu sức gợi, đồng thời thể hiện thái độ trân trọng của người nói đối với "tấm lòng biệt nhỡn liên tài" và "sở thích cao quý" của quản ngục.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.