Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Bài 1 trang 26 SGK Ngữ văn 10

Thực hành tiếng Việt: Sử dụng từ Hán Việt (tiếp theo)   Gợi ý trả lời

Đề bài

NGỮ LIỆU: Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân,
Quân điếu phạt trước lo trừ bạo.
Như nước Đại Việt ta từ trước,
Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.
Núi sông bờ cõi đã chia,
Phong tục Bắc Nam cũng khác.
Từ Triệu, Đinh, Lý, Trần bao đời gây nền độc lập,
Cùng Hán, Đường, Tống, Nguyên mỗi bên xưng đế một phương.
Tuy mạnh yếu từng lúc khác nhau,
Song hào kiệt đời nào cũng có.

(Nguyễn Trãi, Bình Ngô đại cáo)

Đọc đoạn trích sau và thực hiện các yêu cầu:

a. Tìm và giải nghĩa một số từ Hán Việt có trong đoạn trích chưa được chú thích ở văn bản Bình Ngô đại cáo.

b. Nêu tác dụng biểu đạt của hệ thống từ Hán Việt trong đoạn trích.

c. Đặt câu với các từ: nhân nghĩa, văn hiến, hào kiệt.

Gợi ý trả lời

### a. Một số từ Hán Việt chưa được chú thích và nghĩa của chúng

Trong đoạn trích có nhiều từ Hán Việt. Dưới đây là một số từ tiêu biểu (ngoài những từ đã được chú thích ở văn bản) cùng nghĩa:

- nhân nghĩa: *nhân* là lòng thương người, *nghĩa* là điều phải, hợp lẽ phải → lòng yêu thương con người và cách cư xử theo lẽ phải, vì dân.
- điếu phạt: *điếu* là thương xót, an ủi; *phạt* là trừng trị, đánh kẻ có tội → thương dân mà đánh dẹp kẻ bạo ngược (quân nhân nghĩa đi an ủi dân, trừng trị kẻ tàn bạo).
- văn hiến: truyền thống văn hóa lâu đời, tốt đẹp (sách vở và những người tài giỏi, có đạo đức của một dân tộc).
- phong tục: thói quen, tập quán sinh hoạt đã thành nền nếp của một cộng đồng, dân tộc.
- độc lập: tự chủ, không lệ thuộc, không bị nước khác cai trị.
- đế: vua (ở đây là ngôi vua ngang hàng với các triều đại phương Bắc).
- hào kiệt: người có tài năng, chí khí hơn hẳn người thường.

### b. Tác dụng biểu đạt của hệ thống từ Hán Việt trong đoạn trích

- Tạo sắc thái trang trọng, cổ kính, thiêng liêng, phù hợp với tính chất một bản tuyên ngôn độc lập, một áng "thiên cổ hùng văn".
- Giúp lời văn cô đọng, hàm súc: chỉ vài từ (nhân nghĩa, văn hiến, độc lập…) đã khái quát được những tư tưởng, giá trị lớn lao.
- Góp phần khẳng định tầm vóc, chiều sâu lịch sử và văn hóa của dân tộc Đại Việt, làm nổi bật niềm tự hào dân tộc và chân lí về chủ quyền, độc lập ngang hàng với các triều đại phương Bắc.

### c. Đặt câu với các từ: nhân nghĩa, văn hiến, hào kiệt

- nhân nghĩa: Tư tưởng *nhân nghĩa* vì dân, trừ bạo là sợi chỉ đỏ xuyên suốt bài *Bình Ngô đại cáo* của Nguyễn Trãi.
- văn hiến: Việt Nam là một đất nước có nền *văn hiến* lâu đời, đáng tự hào.
- hào kiệt: Trong những năm tháng chống giặc ngoại xâm, đất nước ta không bao giờ thiếu các bậc *hào kiệt* đứng lên cứu nước.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.