Giải Câu 5 trang 58 SGK Ngữ văn 10
Đề bài
Khi phân tích ngôn từ trong bài thơ , những thao tác nào được nhà nghiên cứu Chu Văn Sơn thường xuyên sử dụng? Theo bạn, tại sao những thao tác ấy lại rất cần thiết trong việc cảm thụ giá trị thẩm mĩ của ngôn từ thơ?
(văn bản: Bài viết của Chu Văn Sơn phân tích bài thơ Tiếng thu của Lưu Trọng Lư)
Gợi ý trả lời
a) Những thao tác Chu Văn Sơn thường xuyên sử dụng khi phân tích ngôn từ bài thơ _Tiếng thu_
Qua bài viết, có thể nhận thấy nhà nghiên cứu Chu Văn Sơn lặp đi lặp lại một số thao tác chủ yếu sau:
- So sánh, đối chiếu – thử thay thế từ ngữ: Ông thường đặt từ ngữ, hình ảnh của Lưu Trọng Lư bên cạnh những cách diễn đạt khác (có thể có), hoặc thử thay bằng một từ gần nghĩa để làm nổi bật lí do vì sao nhà thơ lại chọn đúng chữ ấy mà không phải chữ khác. Nhờ sự đối chiếu, cái hay, cái tinh tế của từng chữ được bộc lộ.
- Liên tưởng, tưởng tượng: Từ âm thanh, hình ảnh trong câu thơ (tiếng thu, lá thu kêu xào xạc, hình ảnh con nai vàng ngơ ngác…), ông mở rộng liên tưởng để tái hiện cả một không gian, một trạng thái cảm xúc, giúp người đọc hình dung và cảm nhận được cái "mơ hồ", cái "xôn xao" rất khó nắm bắt của mùa thu trong thơ.
- Phân tích, cắt nghĩa (kết hợp phân tích nhạc điệu, âm thanh, nhịp điệu): Ông đi sâu vào cách gieo vần, phối thanh, nhịp điệu, sự láy âm… để chỉ ra chất nhạc và sức gợi của ngôn từ, từ đó lí giải hiệu quả thẩm mĩ mà câu chữ tạo ra.
b) Vì sao những thao tác ấy rất cần thiết trong việc cảm thụ giá trị thẩm mĩ của ngôn từ thơ
- Ngôn từ thơ có đặc trưng là hàm súc, đa nghĩa, giàu sức gợi và giàu nhạc tính; giá trị thẩm mĩ thường ẩn trong những lựa chọn rất nhỏ, rất tinh của người nghệ sĩ. Nếu chỉ đọc lướt thì khó thấy được cái hay đó.
- Thao tác so sánh, thử thay thế giúp người đọc nhận ra tính "không thể thay thế" của từng con chữ, thấy được dụng công và tài năng của nhà thơ – đây chính là con đường để phát hiện cái đẹp của ngôn từ.
- Thao tác liên tưởng, tưởng tượng giúp khơi mở phần "ý tại ngôn ngoại", làm sống dậy hình ảnh và cảm xúc mà câu chữ gợi ra, nhờ đó người đọc không dừng ở nghĩa đen mà cảm được chiều sâu thẩm mĩ.
- Thao tác phân tích nhạc điệu, âm thanh giúp cảm nhận được chất nhạc – một yếu tố làm nên vẻ đẹp đặc trưng của thơ.
→ Nhờ phối hợp các thao tác này, nhà nghiên cứu mới có thể "giải mã" được vẻ đẹp tinh tế, mơ hồ của ngôn từ thơ và truyền được rung cảm thẩm mĩ ấy đến người đọc.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.