Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập một

Giải Bài 5 trang 70 SGK Ngữ văn 10

Củng cố, mở rộng   Gợi ý trả lời

Đề bài

Hãy phân tích một bài thơ được bạn đánh giá là hay (ngoài bài đã được phân tích trong phần Viết của bài học).

Gợi ý trả lời

## Phân tích bài thơ "Thu điếu" (Câu cá mùa thu) của Nguyễn Khuyến

### Mở bài

Nguyễn Khuyến là nhà thơ lớn của làng cảnh Việt Nam, người được mệnh danh là "nhà thơ của làng quê". Trong chùm ba bài thơ thu nổi tiếng (*Thu điếu*, *Thu ẩm*, *Thu vịnh*), bài "Thu điếu" (Câu cá mùa thu) được xem là "điển hình hơn cả cho mùa thu của làng cảnh Việt Nam" (Xuân Diệu). Bài thơ không chỉ vẽ nên bức tranh mùa thu trong trẻo, tĩnh lặng của vùng đồng bằng Bắc Bộ mà còn kín đáo bộc lộ tâm sự u hoài, tấm lòng yêu nước thầm lặng của một nhà nho trước thời cuộc.

### Thân bài

a) Bức tranh thiên nhiên mùa thu (nội dung)

- Không gian và điểm nhìn: Cảnh thu được mở ra từ một điểm nhìn đặc biệt — chiếc *ao thu* và *chiếc thuyền câu bé tẻo teo*:

> *"Ao thu lạnh lẽo nước trong veo,*
> *Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo."*

Điểm nhìn di chuyển từ gần đến cao, từ thấp đến xa rồi trở lại gần, tạo nên một không gian thu nhiều chiều, hài hòa. Chữ *"lạnh lẽo"* và *"trong veo"* gợi cái se lạnh và sự tĩnh lặng, thanh sạch rất đặc trưng của mùa thu đồng bằng Bắc Bộ.

- Màu sắc và đường nét: Cảnh thu hiện lên với những gam màu dịu nhẹ, thanh đạm: màu *trong veo* của nước, màu *xanh ngắt* của trời, sắc *vàng* của chiếc lá rơi. Đường nét mảnh mai, tinh tế: *sóng biếc gợn tí*, *lá vàng khẽ đưa vèo*:

> *"Sóng biếc theo làn hơi gợn tí,*
> *Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo."*

Nghệ thuật lấy động tả tĩnh được vận dụng tài tình: những chuyển động cực nhỏ (*gợn tí*, *đưa vèo*) càng tô đậm cái tĩnh lặng tuyệt đối của cảnh vật.

- Cái hồn của mùa thu: Hai câu luận mở rộng không gian lên cao và ra xa:

> *"Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt,*
> *Ngõ trúc quanh co khách vắng teo."*

Bầu trời *xanh ngắt* đặc trưng cho mùa thu Việt Nam; *ngõ trúc quanh co* vắng vẻ gợi không gian làng quê thanh bình mà đượm buồn. Cảnh đẹp nhưng tĩnh mịch, vắng lặng đến cô liêu.

b) Tâm trạng của nhà thơ (nội dung)

- Hai câu kết khép lại bằng hình ảnh con người:

> *"Tựa gối buông cần lâu chẳng được,*
> *Cá đâu đớp động dưới chân bèo."*

Tư thế *"tựa gối buông cần"* cho thấy nhà thơ đi câu nhưng tâm trí không đặt vào việc câu cá. Đây là cái thú "câu cá" để tĩnh tâm, để gửi gắm nỗi niềm. Âm thanh *"cá đâu đớp động"* mơ hồ càng làm nổi bật sự tĩnh lặng và chiều sâu suy tư của thi nhân.

- Ẩn sau bức tranh thu trong trẻo là tâm sự thầm kín: nỗi cô đơn, u hoài và tấm lòng yêu nước của một nhà nho về ở ẩn, bất lực trước cảnh nước mất nhà tan nhưng vẫn gắn bó tha thiết với quê hương, đất nước.

c) Nghệ thuật

- Thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật được sử dụng điêu luyện, niêm luật chặt chẽ, đối chỉnh (*sóng biếc* đối *lá vàng*, *tầng mây* đối *ngõ trúc*).
- Vần "eo" (tử vận) gieo tài tình (*veo – teo – vèo – teo – bèo*) góp phần diễn tả không gian nhỏ hẹp, thu lại, phù hợp với tâm trạng đầy uẩn khúc.
- Ngôn ngữ thuần Việt, giản dị, tinh tế; bút pháp lấy động tả tĩnh, tả cảnh ngụ tình đặc sắc.
- Hình ảnh thơ chân thực, mang đậm hồn quê Việt Nam, không ước lệ sáo mòn.

### Kết bài

"Thu điếu" là một bài thơ thu tuyệt bút, kết tinh tài năng và tâm hồn của Nguyễn Khuyến. Qua bức tranh mùa thu trong trẻo, tĩnh lặng của làng quê Bắc Bộ, nhà thơ đã gửi gắm một cách kín đáo tấm lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước và nỗi niềm thời thế sâu lắng. Bài thơ xứng đáng là một trong những thi phẩm hay nhất viết về mùa thu trong nền thơ ca dân tộc, để lại dư âm sâu đậm trong lòng người đọc nhiều thế hệ.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.