Sách giáo khoa Ngữ văn 10 Tập hai

Giải Bài 6 trang 77 SGK Ngữ văn 10

Sự sống và cái chết (Trịnh Xuân Thuận)   Gợi ý trả lời

Đề bài

Những đặc trưng của loại văn bản thông tin đã được thể hiện như thế nào trong văn bản này? Các yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm hoặc nghị luận đã được phối hợp sử dụng như thế nào và tạo được hiệu quả ra sao?
(văn bản: Sự sống và cái chết — Trịnh Xuân Thuận)

Gợi ý trả lời

a) Những đặc trưng của loại văn bản thông tin được thể hiện trong văn bản

Văn bản *Sự sống và cái chết* mang đầy đủ những đặc trưng tiêu biểu của văn bản thông tin, thể hiện ở các phương diện sau:

- Mục đích cung cấp thông tin khoa học khách quan: Văn bản trình bày những tri thức về quá trình tiến hóa, phát triển của sự sống trên Trái Đất trong khoảng 3 tỉ năm, về mối quan hệ giữa sự sống và cái chết. Người viết hướng tới việc giúp người đọc hiểu một vấn đề khoa học (sinh học, tiến hóa) chứ không nhằm bộc lộ cảm xúc hay kể một câu chuyện riêng.

- Tính chính xác, có cơ sở khoa học: Thông tin được nêu dựa trên các dẫn chứng, số liệu và quy luật khoa học cụ thể (ví dụ: các mốc thời gian tiến hóa, tên các loài sinh vật đã từng tồn tại như bọ ba thùy, khủng long…; quy luật đào thải của chọn lọc tự nhiên). Nhờ đó thông tin đáng tin cậy, có sức thuyết phục.

- Cách triển khai thông tin theo quan hệ nhân quả và theo trình tự lôgic: Tác giả đặt vấn đề (giả thiết về một Trái Đất không có sự sống, một "bảo tàng" các loài vật bất động), rồi lí giải: chính nhờ có cái chết, có sự đào thải mà sự sống mới vận động, tiến hóa và trở nên phong phú. Các ý được sắp xếp mạch lạc, có mở – triển khai – khép lại vấn đề.

- Nhan đề, bố cục rõ ràng và ngôn ngữ khoa học: Nhan đề nêu trực tiếp đối tượng thông tin (sự sống và cái chết); hệ thống thuật ngữ sinh học, tiến hóa được sử dụng chính xác; lời văn sáng rõ, hàm súc.

b) Sự phối hợp các yếu tố miêu tả, tự sự, biểu cảm, nghị luận và hiệu quả

- Yếu tố tự sự: Tác giả kể lại "câu chuyện" lớn về lịch sử sự sống trên Trái Đất qua hàng tỉ năm – sự xuất hiện, phát triển rồi diệt vong của các loài sinh vật. Yếu tố tự sự tạo cho văn bản một mạch vận động theo thời gian, biến những tri thức khô khan thành một tiến trình sinh động, dễ hình dung.

- Yếu tố miêu tả: Tác giả hình dung và miêu tả một Trái Đất giả định như một "viện bảo tàng" khổng lồ với các loài vật đứng im bất động, miêu tả hình ảnh các sinh vật cổ xưa (bọ ba thùy, khủng long…). Những chi tiết miêu tả giúp người đọc dễ tưởng tượng, làm cho vấn đề trừu tượng trở nên cụ thể, trực quan.

- Yếu tố nghị luận: Đây là yếu tố nổi bật và giữ vai trò chủ đạo. Tác giả nêu luận điểm (sự sống và cái chết gắn bó với nhau, cái chết là điều kiện để sự sống tiến hóa), dùng lí lẽ và dẫn chứng khoa học để chứng minh, từ đó rút ra nhận thức mang tính triết lí. Yếu tố nghị luận làm cho thông tin không dừng ở việc liệt kê mà có chiều sâu tư tưởng, giàu sức thuyết phục.

- Yếu tố biểu cảm: Qua cách trình bày, người viết bộc lộ thái độ trân trọng, ngạc nhiên trước sự kì diệu của sự sống và một cái nhìn bình thản, nhân văn về cái chết. Yếu tố biểu cảm tạo giọng điệu suy tư, khơi gợi cảm xúc và sự đồng cảm ở người đọc.

- Hiệu quả của sự phối hợp: Sự kết hợp nhuần nhuyễn các yếu tố trên khiến một văn bản thông tin khoa học trở nên hấp dẫn, sinh động mà vẫn chính xác, chặt chẽ. Yếu tố tự sự và miêu tả làm thông tin dễ tiếp nhận; yếu tố nghị luận làm thông tin sâu sắc, giàu sức thuyết phục; yếu tố biểu cảm làm văn bản gợi cảm, đánh thức suy ngẫm. Nhờ đó, người đọc vừa hiểu được tri thức khoa học về sự sống và cái chết, vừa rút ra được một bài học nhân sinh sâu sắc: cái chết không đối lập mà là một phần tất yếu, làm nên vẻ đẹp và sự vận động không ngừng của sự sống.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.