Giải Câu 4 trang 58 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Từ "đâu" xuất hiện bao nhiêu lần và đóng vai trò gì trong cấu tứ của bài thơ?
(văn bản: Nhớ đồng - Tố Hữu)
Gợi ý trả lời
a) Thống kê từ "đâu"
Trong bài *Nhớ đồng* (Tố Hữu), điệp từ "đâu" xuất hiện khoảng 10 lần (nên đối chiếu lại bản in trong SGK), trải khắp mạch thơ hồi tưởng:
1. "Đâu gió cồn thơm đất nhả mùi"
2. "Đâu ruồng tre mát thở yên vui"
3. "Đâu từng ô mạ xanh mơn mởn"
4. "Đâu những nương khoai ngọt sắn bùi?"
5. "Đâu những đường con bước vạn đời"
6. "Đâu những chiều sương phủ bãi đồng"
7. "Đâu những lưng cong xuống luống cày"
8. "Và đâu hết những bàn tay ấy"
9. "Đâu những hồn thân tự thuở xưa"
10. "Đâu những ngày xưa, tôi nhớ tôi"
Tuyệt đại đa số đứng ở đầu dòng thơ (chỉ "Và đâu hết những bàn tay ấy" nằm trong lòng dòng), tạo phép điệp đầu (điệp ngữ) liên tiếp.
b) Vai trò của "đâu" trong cấu tứ
- Điệp ngữ kết hợp câu hỏi tu từ: mỗi chữ "đâu" vừa hỏi khắc khoải (cảnh vật, con người, kỉ niệm *đâu* rồi?), vừa là tiếng gọi hướng về thế giới ngoài song sắt; là câu hỏi không lời đáp nên tô đậm cảnh ngộ cô đơn, tù túng của người chiến sĩ bị giam cầm.
- Trục liên kết tạo mạch cảm xúc (cấu tứ): điệp từ "đâu" nối các khổ thành chuỗi hình ảnh đồng quê hiện về theo dòng hồi tưởng — từ cảnh vật (gió cồn, ruồng tre, ô mạ, nương khoai) đến con người lao động (lưng cong luống cày, bàn tay vãi giống), rồi những "hồn thân" ruột thịt và chính "cái tôi" ngày xưa; nỗi nhớ được triển khai từ ngoài vào trong, từ không gian đến con người, từ hiện tại ngục tù ngược về quá khứ.
- Kết cấu trùng điệp, giọng điệu da diết: "đâu" phối hợp với điệp khúc "Gì sâu bằng những trưa thương nhớ / Hiu quạnh bên trong một tiếng hò!" khiến bài thơ ngân như một khúc ngâm, nỗi nhớ dội lên trùng điệp.
→ "Đâu" là điểm tựa nghệ thuật cho cấu tứ: vừa khơi mạch nhớ, vừa tổ chức các lớp hình ảnh, vừa tạo nhạc điệu khắc khoải cho toàn bài.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.