Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Bài 2 trang 65 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt: Một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường: đặc điểm và tác dụng   Gợi ý trả lời

Đề bài

Phân tích lí do khiến cụm từ "sâu chót vót" trong bài thơ Tràng giang gây được ấn tượng đặc biệt với người đọc.
(văn bản: Tràng giang (Huy Cận))

Gợi ý trả lời

Phân tích cụm từ "sâu chót vót" trong bài thơ *Tràng giang* (Huy Cận)

Câu thơ chứa cụm từ này nằm ở khổ hai của bài thơ:

> "Nắng xuống, trời lên sâu chót vót"

a) Nhận diện hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường:

- Theo quy tắc kết hợp từ thông thường, "chót vót" là từ gợi tả mức độ của chiều cao (thường đi với *cao*: "cao chót vót") — diễn tả độ vươn lên, hun hút tận trên cao.
- Trái lại, "sâu" chỉ chiều sâu, hướng xuống dưới hoặc vào trong.
- Huy Cận đã kết hợp bất thường hai từ vốn gợi hai chiều ngược nhau (*sâu* – hướng xuống/vào với *chót vót* – hướng lên cao) thành cụm "sâu chót vót", lẽ ra theo lối nói quen thuộc phải là "cao chót vót" hoặc "sâu thăm thẳm". Đây chính là hiện tượng phá vỡ quy tắc kết hợp ngôn ngữ thông thường.

b) Lí do cụm từ gây được ấn tượng đặc biệt (đặc điểm và tác dụng):

- Diễn tả một cách cảm nhận không gian mới lạ, độc đáo: Khi "nắng xuống" và "trời lên", khoảng cách giữa mặt sông và bầu trời như được kéo giãn ra vô tận. Nhà thơ không chỉ thấy bầu trời *cao* mà còn cảm thấy nó *sâu* — bầu trời in bóng xuống dòng sông tạo nên một chiều sâu hun hút. Cụm "sâu chót vót" vì thế vừa gợi độ cao vời vợi của bầu trời, vừa gợi độ sâu thăm thẳm khi nhìn xuống đáy nước phản chiếu trời.
- Mở ra không gian đa chiều, vô cùng vô tận: Cách kết hợp này khiến vũ trụ như được mở rộng cả theo chiều cao lẫn chiều sâu, tô đậm cái mênh mông, rợn ngợp của đất trời *Tràng giang*.
- Làm nổi bật tâm trạng con người: Trước không gian vừa cao vừa sâu hun hút ấy, con người càng trở nên nhỏ bé, cô đơn, lạc lõng — phù hợp với cảm hứng chủ đạo của bài thơ và nỗi buồn thế hệ trong phong trào Thơ mới.
- Tạo ấn tượng thẩm mĩ mạnh, buộc người đọc dừng lại suy ngẫm: Chính vì "lạ", trái với lối nói quen, cụm từ gây bất ngờ, khơi gợi liên tưởng, buộc người đọc hình dung lại cách cảm nhận không gian, từ đó khắc sâu ấn tượng về sự sáng tạo độc đáo của Huy Cận.

→ Như vậy, sự phá vỡ quy tắc kết hợp từ ở "sâu chót vót" không phải là lỗi dùng từ mà là một sáng tạo nghệ thuật có chủ đích, đem lại hiệu quả biểu đạt và giá trị thẩm mĩ đặc sắc cho câu thơ.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.