Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập một

Giải Bài 4 trang 65 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt: Một số hiện tượng phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường: đặc điểm và tác dụng   Gợi ý trả lời

Đề bài

Phân tích giá trị biểu đạt của dấu hai chấm ở câu thơ "Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa." trên cơ sở liên hệ đến chức năng thông thường của dấu hai chấm trong văn bản.
(văn bản: Tràng giang (Huy Cận))

Gợi ý trả lời

a) Chức năng thông thường của dấu hai chấm

Trong văn bản thông thường, dấu hai chấm có hai chức năng cơ bản:
- Báo hiệu bộ phận đứng sau nó là phần giải thích, thuyết minh, liệt kê cho bộ phận đứng trước (quan hệ giữa cái chung và cái cụ thể, cái khái quát và cái chi tiết).
- Báo hiệu lời dẫn trực tiếp (lời nói, lời trích dẫn) hoặc lời đối thoại.

Tức là bình thường, dấu hai chấm nối hai vế theo một quan hệ lô-gíc, rành mạch: vế sau làm rõ, cắt nghĩa cho vế trước.

b) Cách dùng dấu hai chấm trong câu thơ

Ở câu "Chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa", dấu hai chấm được đặt giữa hai hình ảnh *"chim nghiêng cánh nhỏ"* và *"bóng chiều sa"*. Đây là một trường hợp phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường, vì:
- Vế sau không phải là lời giải thích, liệt kê hay lời dẫn trực tiếp theo đúng chức năng ngữ pháp quen thuộc.
- Nhà thơ dùng dấu hai chấm thay cho quan hệ từ hoặc dấu phẩy để đặt cạnh nhau hai hình ảnh, buộc người đọc tự liên kết chúng.

c) Giá trị biểu đạt

- Dấu hai chấm tạo ra một quan hệ nhân quả – đồng thời đầy ấn tượng: cánh chim vừa nghiêng xuống thì cả bóng chiều như sa xuống theo, như thể sức nặng của bóng chiều, của cả bầu trời chiều đè trĩu lên cánh chim bé nhỏ.
- Nó gợi cảm giác choáng ngợp, rợn ngợp của cái tôi cá nhân nhỏ bé (cánh chim) trước không gian vũ trụ bao la, buồn vắng — một nét tâm trạng tiêu biểu của Thơ mới và của "Tràng giang".
- Dấu hai chấm còn tạo một khoảng lặng, một nhịp ngừng đột ngột giữa dòng thơ, làm nổi bật sự tương phản giữa cái nhỏ nhoi (cánh chim) và cái mênh mông, nặng nề (bóng chiều), tăng sức gợi hình, gợi cảm.

→ Nhờ dùng dấu câu khác với chức năng thông thường, Huy Cận đã dồn nén ý thơ, tạo tính hàm súc và sức ám ảnh cho hình ảnh, khiến câu thơ giàu chất tạo hình và thấm đượm nỗi buồn cô đơn trước vũ trụ.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.