Giải Bài 4 trang 111 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Chọn một số từ có cước chú ở các văn bản đọc trong bài và giải thích chúng theo cách khác so với cách đã được sử dụng. Tự đánh giá về cách giải thích mà bạn vừa thực hiện.
Gợi ý trả lời
Cách làm: Một từ thường được chú thích (cước chú) theo một cách; ta có thể giải thích lại bằng *cách khác*: (1) phân tích nghĩa của từng yếu tố Hán Việt, (2) dùng từ đồng nghĩa / cùng loại, (3) miêu tả – đặt từ trong ngữ cảnh. Dưới đây chọn một số từ có cước chú trong các văn bản đọc của Bài 4 (*Lời tiễn dặn*, *Dương phụ hành*…) và giải thích lại.
a) Từ "dương phụ" (trong nhan đề *Dương phụ hành* – Cao Bá Quát)
- *Cách SGK chú:* nêu thẳng định nghĩa – "người đàn bà phương Tây (người châu Âu)".
- *Cách giải thích khác (phân tích yếu tố Hán Việt):* "dương" là yếu tố chỉ phương Tây / người phương Tây (như trong *Tây dương, đại dương, dương lịch*); "phụ" chỉ người đàn bà (như trong *phụ nữ, thiếu phụ, chinh phụ*). Ghép lại, "dương phụ" = người phụ nữ đến từ phương Tây. → Cách này giúp người đọc hiểu *vì sao* từ có nghĩa ấy và dễ suy ra nghĩa của các từ cùng yếu tố.
b) Từ "hành" (thể thơ, trong *Dương phụ hành*)
- *Cách SGK chú:* định nghĩa – "một thể thơ cổ (cổ thể), dùng để ghi lại sự việc, bộc lộ cảm xúc".
- *Cách giải thích khác (dùng từ cùng loại):* "hành" cùng nhóm với *ca, ngâm, từ, khúc, oán…* – đều là tên những thể thơ trữ tình thời cổ, câu chữ khá tự do, không gò bó niêm luật như thơ Đường luật. → Cách này đặt từ vào một "họ" từ quen thuộc, giúp định vị nhanh.
c) Từ "tiễn dặn" (trong *Lời tiễn dặn*, trích truyện thơ Thái *Tiễn dặn người yêu*)
- *Cách SGK chú:* giải nghĩa gần như dịch nghĩa – việc đưa tiễn và dặn dò người yêu khi phải chia xa.
- *Cách giải thích khác (miêu tả theo ngữ cảnh):* là lời của chàng trai vừa *đưa tiễn* cô gái về nhà chồng vừa *dặn dò, hẹn ước* sẽ chờ đợi, quyết đoàn tụ – một từ ghép đẳng lập gộp cả hành động (tiễn) lẫn tâm tình (dặn). → Cách này làm nổi tình huống và cảm xúc, hợp với văn bản trữ tình.
Tự đánh giá cách giải thích vừa thực hiện:
- *Ưu điểm:* mỗi từ được nhìn từ một góc khác (cấu tạo, loại, ngữ cảnh) nên sinh động, giúp nhớ lâu và mở rộng được sang các từ cùng yếu tố/cùng loại; bám sát văn bản.
- *Hạn chế:* cách phân tích yếu tố Hán Việt đòi hỏi biết nghĩa các yếu tố; cách miêu tả theo ngữ cảnh dài hơn và có phần chủ quan, không gọn bằng cước chú của SGK.
- *Kết luận:* cách giải thích của SGK ngắn gọn, chuẩn xác; cách của tôi giàu thông tin và dễ liên hệ, nên phù hợp khi học sâu hơn là khi cần tra cứu nhanh.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.