Giải Đề 1 trang 125 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Hãy tạo lập một văn bản thuyết minh có sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ để giới thiệu một tác phẩm văn học được bạn đánh giá là đặc sắc.
Gợi ý trả lời
## Định hướng chung
Đề yêu cầu tạo lập văn bản thuyết minh về một tác phẩm văn học có kết hợp phương tiện phi ngôn ngữ (hình ảnh, sơ đồ, bảng biểu…). Cần nhớ ba yêu cầu của kiểu bài (SGK Ngữ văn 11, KNTT):
- Giới thiệu được những thông tin cơ bản, xác thực về tác phẩm (tác giả, hoàn cảnh, thể loại, nội dung, nghệ thuật, giá trị).
- Nêu được ý kiến đánh giá, lí do coi tác phẩm là đặc sắc.
- Sử dụng phương tiện phi ngôn ngữ đúng chỗ, có chú thích, để thông tin trực quan, dễ hình dung.
### a) Chuẩn bị – chọn tác phẩm và thu thập thông tin
Chọn truyện ngắn _Chữ người tử tù_ của Nguyễn Tuân (rút từ tập _Vang bóng một thời_, 1940) — một tác phẩm đã học, dễ tìm tư liệu và giàu giá trị.
Thông tin cần có: tác giả, xuất xứ, nhân vật, tình huống truyện, chủ đề, đặc sắc nghệ thuật, giá trị.
Dự kiến phương tiện phi ngôn ngữ:
- *Hình ảnh*: bìa tập truyện _Vang bóng một thời_ / tranh minh họa cảnh Huấn Cao cho chữ.
- *Sơ đồ*: sơ đồ mối quan hệ Huấn Cao – viên quản ngục – thầy thơ lại.
- *Bảng*: bảng đối lập hoàn cảnh (nhà tù tăm tối) với vẻ đẹp (tài hoa, khí phách, thiên lương).
###
b) Lập dàn ý
Mở bài: Giới thiệu tác phẩm _Chữ người tử tù_ và lí do chọn (một "văn phẩm đạt gần tới sự toàn thiện, toàn mĩ").
Thân bài:
1. Thông tin khái quát (tác giả Nguyễn Tuân, xuất xứ, thể loại truyện ngắn) — *chèn hình bìa tập truyện, có chú thích*.
2. Tóm tắt cốt truyện và tình huống truyện độc đáo: cuộc gặp gỡ éo le giữa Huấn Cao (tử tù) và viên quản ngục trong nhà lao — *chèn sơ đồ quan hệ nhân vật*.
3. Giá trị nội dung: ca ngợi cái đẹp, cái tài, thiên lương; quan niệm "cái đẹp có thể nảy sinh từ chốn tối tăm" — *chèn bảng đối lập bóng tối / ánh sáng*.
4. Đặc sắc nghệ thuật: bút pháp lãng mạn, nghệ thuật tương phản, ngôn ngữ cổ kính, cảnh cho chữ – "cảnh tượng xưa nay chưa từng có" — *chèn tranh minh họa cảnh cho chữ*.
5. Đánh giá: vì sao đặc sắc.
Kết bài: Khẳng định giá trị, sức sống của tác phẩm.
###
c) Bài viết tham khảo (trích, có đánh dấu vị trí phương tiện phi ngôn ngữ)
> GIỚI THIỆU TRUYỆN NGẮN _CHỮ NGƯỜI TỬ TÙ_ (NGUYỄN TUÂN)
>
> Trong nền văn xuôi Việt Nam hiện đại, _Chữ người tử tù_ của Nguyễn Tuân là một viên ngọc quý. In trong tập _Vang bóng một thời_ (1940), truyện kết tinh tài năng và quan niệm thẩm mĩ của một nghệ sĩ suốt đời đi tìm cái đẹp.
>
> [Hình 1 – Bìa tập _Vang bóng một thời_. Chú thích: Tập truyện tập hợp những "vang bóng" của một thời phong kiến đã lùi xa.]
>
> Truyện xoay quanh cuộc gặp gỡ éo le giữa Huấn Cao — người tử tù tài hoa, khí phách — và viên quản ngục có sở nguyện chơi chữ đẹp. Nguyễn Tuân đặt nhân vật vào một tình huống truyện độc đáo: tử tù và cai ngục, trên bình diện xã hội là kẻ thù, nhưng trên bình diện nghệ thuật lại là tri kỉ.
>
> [Sơ đồ 1 – Quan hệ nhân vật: Huấn Cao (người cho chữ) ⇄ Viên quản ngục & thầy thơ lại (người xin chữ, biệt nhỡn liên tài).]
>
> Vẻ đẹp của tác phẩm được xây trên nghệ thuật tương phản gay gắt giữa hoàn cảnh và con người:
>
> [Bảng 1]
>
> | Bóng tối (hoàn cảnh) | Ánh sáng (cái đẹp) |
> |---|---|
> | Nhà tù ẩm thấp, tường đầy mạng nhện | Tấm lụa trắng tinh, nét chữ vuông vắn |
> | Thân phận tử tù, quản ngục | Tài hoa, khí phách, thiên lương |
> | Cái xấu, cái ác ngự trị | Cái đẹp, cái thiện chiến thắng |
>
> Đỉnh điểm là cảnh cho chữ nơi buồng giam — "một cảnh tượng xưa nay chưa từng có": ánh đuốc đỏ rực, mùi mực thơm, người tù cổ đeo gông vẫn ung dung phóng bút, còn viên quản ngục khúm núm vái lạy. Ở đó, cái đẹp và thiên lương đã chiến thắng cái tăm tối, nhơ bẩn.
>
> [Hình 2 – Tranh minh họa cảnh Huấn Cao cho chữ. Chú thích: "Cảnh tượng xưa nay chưa từng có".]
>
> Với bút pháp lãng mạn, ngôn ngữ cổ kính, giàu tính tạo hình, _Chữ người tử tù_ không chỉ ngợi ca cái tài, cái đẹp mà còn gửi gắm niềm tin: cái đẹp có thể nảy sinh và tỏa sáng ngay giữa chốn ngục tù. Đó là lí do tác phẩm mãi là một áng văn đặc sắc của văn học Việt Nam.
###
d) Yêu cầu khi dùng phương tiện phi ngôn ngữ
- Mỗi hình/sơ đồ/bảng phải đánh số và có chú thích, đặt gần đoạn văn liên quan.
- Phương tiện phải minh họa đúng nội dung, không chèn tùy tiện, không thay thế hoàn toàn phần thuyết minh bằng lời.
###
e) Kiểm tra lại
Đọc soát để bảo đảm: thông tin chính xác; có nêu đánh giá "đặc sắc" và lí do; có ít nhất một phương tiện phi ngôn ngữ dùng hợp lí, có chú thích; bố cục ba phần rõ ràng.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.