Giải Câu 1 trang 110 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Tìm ở phần cước chú hai văn bản Bài ca ngất ngưởng và Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc các trường hợp có thể minh hoạ cho một số cách giải thích nghĩa của từ được nêu ở phần Tri thức ngữ văn.
(văn bản: Bài ca ngất ngưởng (Nguyễn Công Trứ); Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc (Nguyễn Đình Chiểu))
Gợi ý trả lời
Nhắc lại Tri thức ngữ văn — ba cách giải thích nghĩa của từ:
1. Phân tích nội dung nghĩa của từ (nêu khái niệm, đặc điểm, thuộc tính của sự vật, hiện tượng mà từ biểu thị).
2. Dùng một (hoặc một số) từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa với từ cần giải thích.
3. Giải thích nghĩa từng yếu tố cấu tạo (thường là từ ghép Hán Việt) rồi tổng hợp lại.
a) Cách 1 – Phân tích nội dung, nêu đặc điểm sự vật/hiện tượng:
- *Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc:* cước chú "rơm con cúi" (mớ rơm bện lại thành con dài dùng làm mồi giữ lửa) và "tầm vông" (một loại tre nhỏ, thân đặc, thường vót nhọn làm vũ khí) đều miêu tả đặc điểm, công dụng của sự vật mà từ chỉ.
- *Bài ca ngất ngưởng:* "ngất ngưởng" được chú theo hướng nêu đặc điểm – tư thế, thái độ khác thường, tự tin, phóng khoáng, không giống người bình thường.
b) Cách 2 – Dùng từ đồng nghĩa/trái nghĩa:
- *Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc:* "côi cút" được chú bằng từ quen thuộc, gần nghĩa: lẻ loi, không nơi nương tựa.
- (Nếu bản in SGK đang dùng có chú các từ như "đủng đỉnh" = thong thả, khoan thai thì bổ sung; nếu không có trong cước chú thì bỏ, không được suy đoán.)
c) Cách 3 – Giải nghĩa từng yếu tố Hán Việt rồi tổng hợp:
- *Bài ca ngất ngưởng:* câu "Vũ trụ nội mạc phi phận sự" được chú theo từng yếu tố (vũ trụ: trời đất; nội: trong; mạc phi: chẳng có gì không phải; phận sự: việc phải làm) rồi tổng hợp: mọi việc trong trời đất đều là phận sự của ta. "Đô môn giải tổ": ở cửa kinh đô cởi trả dây ấn (giải: cởi; tổ: dây đeo ấn) – nghĩa là từ quan về hưu.
- *Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc:* nhan đề được chú theo yếu tố: "nghĩa sĩ" – người có nghĩa khí, vì việc nghĩa (nghĩa + sĩ); "văn tế" – bài văn dùng để tế người đã mất.
Lưu ý khi làm: mỗi từ chỉ xếp vào MỘT cách; chỉ dẫn những trường hợp thật sự có trong phần cước chú của bản SGK đang dùng, không gán cách giải thích cho từ không được chú.
Lưu ý: đề có thể thiếu phần cuối (chạy sang trang)
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.