Giải Bài 3 trang 60 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Bài thơ đã được cấu tứ như thế nào? Bạn dựa vào đâu để xác định như vậy?
(văn bản: Tràng giang - Huy Cận)
Gợi ý trả lời
a) Bài thơ *Tràng giang* đã được cấu tứ như thế nào?
*Tràng giang* được cấu tứ dựa trên sự tương phản giữa cái mênh mông, vô biên của vũ trụ, thiên nhiên và cái nhỏ bé, lẻ loi, trôi dạt của kiếp người — từ đó khơi lên một nỗi sầu, nỗi cô đơn và cuối cùng là nỗi nhớ quê hương.
Tứ thơ ấy được triển khai theo một mạch thống nhất qua bốn khổ:
- Không gian được mở rộng dần theo ba chiều: chiều rộng (trời rộng), chiều cao (lớp lớp mây cao đùn núi bạc) và chiều dài – xa (sông dài, bờ xanh tiếp bãi vàng). Càng mở rộng, cảnh vật càng hoang vắng, rợn ngợp.
- Đặt giữa không gian vô tận ấy là những hình ảnh nhỏ nhoi, đơn chiếc, trôi nổi: *thuyền về nước lại*, *củi một cành khô lạc mấy dòng*, *cồn nhỏ*, *bến cô liêu*, *chim nghiêng cánh nhỏ*… Sự đối lập lớn – nhỏ, vĩnh hằng – hữu hạn lặp lại ở mọi khổ thơ.
- Song song với mạch cảnh là mạch cảm xúc của cái tôi trữ tình: từ nỗi buồn "điệp điệp" dàn trải ở khổ đầu, đến cảm giác cô đơn, bơ vơ giữa vũ trụ ("Sông dài, trời rộng, bến cô liêu"), và lắng kết lại ở hai câu cuối thành nỗi nhớ nhà da diết: *"Lòng quê dợn dợn vời con nước, / Không khói hoàng hôn cũng nhớ nhà."*
Như vậy, cấu tứ của bài thơ đi từ cảnh sông nước → không gian vũ trụ mở rộng → nỗi sầu, nỗi cô đơn của con người → nỗi nhớ quê hương; cảnh và tình soi chiếu, hoà quyện vào nhau, cảnh càng rộng lớn thì nỗi sầu nhân thế càng thấm thía.
b) Cơ sở để xác định cách cấu tứ ấy:
- Nhan đề và lời đề từ. "Tràng giang" (âm Hán Việt, gợi con sông dài rộng, cổ kính, trang trọng); lời đề từ *"Bâng khuâng trời rộng nhớ sông dài"* đã bao quát và định hướng toàn bộ tứ thơ: không gian rộng lớn (trời rộng, sông dài) gắn với tâm trạng bâng khuâng, nhớ nhung.
- Hệ thống hình ảnh xuyên suốt bốn khổ đều xây dựng trên quan hệ tương phản giữa cái vô biên của thiên nhiên và cái nhỏ bé, cô đơn của sự sống (sóng – con thuyền, trời rộng – cánh chim, sông dài – bến vắng…).
- Mạch triển khai không gian và cảm xúc: không gian mở rộng dần qua từng khổ, còn nỗi buồn – cô đơn – nhớ quê thì được khơi sâu và kết đọng ở cuối bài, cho thấy cảnh và tình được tổ chức theo một trục thống nhất.
- Bút pháp nghệ thuật: sự kết hợp giữa màu sắc cổ điển (chất Đường thi, hình ảnh ước lệ, đối, âm điệu trang trọng) và tinh thần hiện đại của Thơ mới (cái tôi cá nhân cô đơn trước vũ trụ) chính là phương thức hiện thực hoá tứ thơ ấy.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.