Giải Bài 3 trang 16 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Đọc đoạn thơ (từ câu 719 đến 748) và trả lời các câu hỏi sau:
a) Lời nhờ cậy Thuý Vân được Thuý Kiều bày tỏ với thái độ như thế nào? Tìm hiểu giá trị của những từ ngữ được dùng để thể hiện thái độ đó.
b) Thuý Kiều đã đưa ra những lí lẽ gì để thuyết phục Thuý Vân nhận lời trao duyên?
c) Khi trao kỉ vật cho Thuý Vân, Thuý Kiều đã dặn dò những gì? Lời dặn dò ấy có nhất quán với lời nàng nhờ cậy và thuyết phục Thuý Vân trước đó hay không? Chỉ ra những từ ngữ, chi tiết thể hiện sự nhất quán hoặc không nhất quán ấy.
d) Nêu diễn biến tâm lí của Thuý Kiều khi nói lời trao duyên và khi trao kỉ vật cho Thuý Vân. Hãy phân tích, lí giải diễn biến tâm lí đó.
(văn bản: Trao duyên (trích Truyện Kiều) của Nguyễn Du)
Gợi ý trả lời
## a) Thái độ trong lời nhờ cậy và giá trị của từ ngữ
Lời nhờ cậy mở đầu đoạn trích:
> *Cậy em em có chịu lời,*
> *Ngồi lên cho chị lạy rồi sẽ thưa.*
Thuý Kiều bày tỏ với thái độ vừa trân trọng, thiết tha vừa khẩn khoản, nài ép — biến việc nhờ cậy thành một việc hệ trọng, thiêng liêng, đặt Thuý Vân vào thế khó lòng chối từ.
Giá trị của những từ ngữ then chốt:
- "cậy" (thay cho "nhờ"): vừa có nghĩa nhờ vả, vừa hàm ý tin tưởng, gửi gắm, trông mong, hàm ơn. Âm điệu trầm, nặng, cho thấy đây là việc Kiều đặt trọn niềm tin và hi vọng vào em.
- "chịu lời" (thay cho "nhận lời"): mang sắc thái nài nỉ, nể tình mà phải nhận, có phần bắt buộc, khiến Vân khó mà từ chối.
- "lạy", "thưa": là hành động, cách nói của người dưới với người trên. Kiều — vốn là chị — lại tự hạ mình, lạy và thưa với em. Cử chỉ khác thường ấy làm cho lời nhờ cậy trở nên trang trọng, thiêng liêng, đồng thời hé lộ nỗi đau và sự biết ơn trước điều hệ trọng mà nàng sắp cậy nhờ.
##
b) Những lí lẽ thuyết phục Thuý Vân
Thuý Kiều đưa ra một chuỗi lí lẽ khéo léo, thấu tình đạt lí:
1. Cảnh ngộ dang dở, éo le của mình: "Giữa đường đứt gánh tương tư", mối tình với Kim Trọng đẹp đẽ, sâu nặng ("Khi ngày quạt ước, khi đêm chén thề") nhưng bị tai biến bất ngờ làm tan vỡ: "Sự đâu sóng gió bất kì / Hiếu tình khôn lẽ hai bề vẹn hai" — vì chữ hiếu, Kiều buộc phải hi sinh chữ tình.
2. Tuổi trẻ và tương lai của Vân: "Ngày xuân em hãy còn dài" — Vân còn trẻ, còn cả cuộc đời phía trước để thay chị nối duyên.
3. Tình máu mủ ruột thịt: "Xót tình máu mủ thay lời nước non" — mong em vì tình chị em mà thay chị trả nghĩa cho Kim Trọng.
4. Sự hàm ơn, mãn nguyện nếu Vân nhận lời: "Chị dù thịt nát xương mòn / Ngậm cười chín suối hãy còn thơm lây" — dù có chết đi, Kiều cũng toại nguyện, biết ơn em.
##
c) Lời dặn dò khi trao kỉ vật và tính nhất quán
Khi trao kỉ vật (chiếc vành, bức tờ mây, phím đàn, mảnh hương nguyền), Kiều dặn:
> *Chiếc vành với bức tờ mây,*
> *Duyên này thì giữ vật này của chung.*
> *Dù em nên vợ nên chồng,*
> *Xót người mệnh bạc ắt lòng chẳng quên.*
Nàng dặn em giữ kỉ vật, và dù sau này nên vợ nên chồng với Kim Trọng thì vẫn xót thương, đừng quên người chị bạc mệnh; rồi dặn cả chuyện mai sau "Đốt lò hương ấy so tơ phím này", hình dung linh hồn mình trở về.
Lời dặn dò này KHÔNG hoàn toàn nhất quán với lời nhờ cậy, thuyết phục trước đó.
- Khi *nhờ cậy, thuyết phục*, Kiều nói bằng lí trí dứt khoát: trao hẳn mối duyên cho em ("mặc em"), xem như mình đã buông bỏ hoàn toàn.
- Khi *trao kỉ vật*, tình cảm trỗi dậy, níu kéo: từ "của chung" ("Duyên này thì giữ vật này của chung") cho thấy Kiều không thể dứt bỏ trọn vẹn — duyên thì trao cho em nhưng kỉ vật thì vẫn là "của chung", nàng vẫn muốn giữ lại một phần. Tiếp đó là loạt chi tiết hướng về cái chết và cõi âm: "Mất người còn chút của tin", "Thấy hiu hiu gió thì hay chị về", "Hồn còn mang nặng lời thề" — Kiều như đang trăng trối, chứng tỏ nàng chưa thực sự nguôi ngoai, dứt tình được.
Như vậy, từ ngữ, chi tiết thể hiện sự không nhất quán chính là: "của chung", hình ảnh hồn về ("hiu hiu gió", "chị về"), "lòng chẳng quên", "mang nặng lời thề" — tất cả cho thấy lí trí bảo trao đi, nhưng con tim vẫn giữ lại, vẫn đau đáu.
##
d) Diễn biến tâm lí của Thuý Kiều và lí giải
Khi nói lời trao duyên (nhờ cậy, thuyết phục): Kiều tỉnh táo, chủ động, khôn khéo. Nàng sắp đặt ngôn từ cẩn trọng, trang trọng (cậy, lạy, thưa), đưa ra lí lẽ mạch lạc, chặt chẽ để thuyết phục em. Ở giai đoạn này, lí trí lấn át, kiềm chế tình cảm: Kiều đặt chữ hiếu, chữ nghĩa lên trên, cố nén nỗi đau để làm tròn bổn phận với gia đình và với mối tình dang dở.
Khi trao kỉ vật: mạch cảm xúc chuyển hẳn, tình cảm dâng lên lấn át lí trí. Chữ "của chung" buột ra như một sự níu kéo bất giác. Kiều đau đớn, nghĩ đến cái chết, đến cõi âm, nói những lời như trăng trối, dặn dò hậu sự. Từ chỗ đang nói với Thuý Vân, lời thơ dần chuyển thành lời độc thoại nội tâm — Kiều chìm sâu vào nỗi tuyệt vọng, xót xa cho thân phận mình.
Lí giải: Thuý Kiều là người con gái giàu tình cảm, mối tình với Kim Trọng rất sâu nặng, thiêng liêng. Trao duyên tức là trao đi tình yêu, hạnh phúc của chính mình, nên dù lí trí đã quyết định hi sinh để làm tròn chữ hiếu, trái tim nàng vẫn quặn thắt, không thể dứt bỏ. Diễn biến tâm lí ấy là biểu hiện của sự giằng xé, mâu thuẫn giữa lí trí và tình cảm, giữa bổn phận và khát vọng hạnh phúc cá nhân — làm nên bi kịch tình yêu tan vỡ của Thuý Kiều. Qua đó, Nguyễn Du bộc lộ tấm lòng nhân đạo sâu sắc: thấu hiểu, cảm thương và trân trọng vẻ đẹp tâm hồn, khát vọng tình yêu của con người.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.