Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập hai

Giải Bài 2 trang 20 SGK Ngữ văn 11

Thực hành tiếng Việt: Biện pháp tu từ lặp cấu trúc, biện pháp tu từ đối   Gợi ý trả lời

Đề bài

Xác định và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ đối trong các đoạn thơ dưới đây (trích Truyện Kiều, bản in trong Đào Duy Anh, Từ điển Truyện Kiều, Sđd, tr. 637, 657, 689):

a.
Bóng hồng nhác thấy nẻo xa,
Xuân lan thu cúc mặn mà cả hai.
Người quốc sắc kẻ thiên tài,
Tình trong như đã mặt ngoài còn e.
Toàn bộ câu chuyện được kể bởi một người vì chiến tranh mà đã phải nếm trải những ngày tháng đau thương ở tuổi ấu thơ, tác giả chỉ là người ghi lại. Vậy trong việc tạo lập văn bản này, tác giả đóng vai trò gì? Phân tích thái độ của tác giả khi ghi lại các sự kiện mà nhân chứng kể lại.
(văn bản: Truyện Kiều (Nguyễn Du), bản in trong Đào Duy Anh, Từ điển Truyện Kiều)

Gợi ý trả lời

Lưu ý: Đề bài yêu cầu *xác định và phân tích tác dụng của biện pháp tu từ đối* trong đoạn trích Truyện Kiều. (Đoạn văn về "câu chuyện được kể bởi một người vì chiến tranh…" không thuộc văn bản Truyện Kiều và không liên quan đến yêu cầu này, nên không giải ở đây.)

### a. Đoạn trích:
> Bóng hồng nhác thấy nẻo xa,
> Xuân lan thu cúc mặn mà cả hai.
> Người quốc sắc kẻ thiên tài,
> Tình trong như đã mặt ngoài còn e.

Bước 1 — Xác định các cặp đối (tiểu đối trong từng dòng thơ lục bát):

- "Xuân lan" ⇄ "thu cúc" (câu bát thứ nhất): đối từng tiếng — *xuân* đối *thu* (mùa), *lan* đối *cúc* (loài hoa quý). Hai vế cân xứng, nói về vẻ đẹp của hai chị em Thúy Kiều – Thúy Vân.
- "Người quốc sắc" ⇄ "kẻ thiên tài" (câu lục): *người* đối *kẻ*, *quốc sắc* (sắc đẹp nghiêng nước — Thúy Kiều) đối *thiên tài* (tài năng trời cho — Kim Trọng).
- "Tình trong như đã" ⇄ "mặt ngoài còn e" (câu bát thứ hai): *tình trong* đối *mặt ngoài*, *như đã* (đã bén duyên, đã yêu) đối *còn e* (còn e ấp, ngại ngùng).

→ Cả ba cặp đều là phép đối cân (các vế tương xứng về từ loại, số tiếng và ý nghĩa), đặt ngay trong một dòng thơ nên gọi là tiểu đối.

Bước 2 — Phân tích tác dụng:

- Cặp *"Xuân lan – thu cúc"* ngợi ca vẻ đẹp của Thúy Kiều và Thúy Vân: mỗi người một vẻ (như lan mùa xuân, như cúc mùa thu) nhưng "mặn mà cả hai" — làm nổi bật sự đẹp đôi, cân sắc.
- Cặp *"Người quốc sắc – kẻ thiên tài"* tô đậm sự tương xứng, xứng đôi vừa lứa giữa Kiều và Kim Trọng: một bên tuyệt sắc, một bên tuyệt tài — đúng cảnh "trai tài gái sắc" gặp gỡ.
- Cặp *"Tình trong như đã – mặt ngoài còn e"* diễn tả tinh tế, sâu sắc trạng thái tâm lí của đôi trai gái trong buổi đầu gặp gỡ: bên trong đã rung động, bén duyên yêu thương, nhưng bề ngoài vẫn kín đáo, e ấp, ngập ngừng — vừa chân thực vừa ý nhị.
- Về nghệ thuật chung: phép đối tạo sự cân xứng, hài hòa, nhịp nhàng cho câu thơ lục bát, tăng tính nhạc và tính tạo hình; đồng thời giúp lời thơ cô đọng, hàm súc, thể hiện tài năng miêu tả và dụng ngôn bậc thầy của Nguyễn Du.

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.