Giải Bài 2 trang 40 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Với Ai đã đặt tên cho dòng sông?, tác giả đã nhìn sông Hương như con người có tính cách, tình cảm riêng. Hãy tìm trong đoạn trích một số chi tiết thể hiện điều đó và phân tích nét độc đáo của nghệ thuật so sánh, nhân hoá đã được nhà văn sử dụng.
(văn bản: Ai đã đặt tên cho dòng sông? — Hoàng Phủ Ngọc Tường)
Gợi ý trả lời
Mở ý: Nét đặc sắc bao trùm bút kí *Ai đã đặt tên cho dòng sông?* là Hoàng Phủ Ngọc Tường không tả sông Hương như một đối tượng địa lí vô tri, mà hình dung nó như một con người sống động, có số phận, tính cách và đời sống tình cảm riêng. Nhờ hệ thống so sánh, nhân hoá tài hoa, dòng sông hiện lên vừa như một người con gái, vừa như một nghệ sĩ, một người tình thuỷ chung của xứ Huế.
a) Một số chi tiết cho thấy sông Hương được nhìn như con người có tính cách, tình cảm riêng
- Ở thượng nguồn, giữa đại ngàn Trường Sơn, sông Hương là "một bản trường ca của rừng già", "rầm rộ", "mãnh liệt", nhưng cũng có lúc "dịu dàng và say đắm giữa những dặm dài chói lọi màu đỏ của hoa đỗ quyên rừng". Tác giả gọi đó là "cô gái Di-gan phóng khoáng và man dại", với "một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng" → sông mang cá tính mạnh mẽ, hoang dại của tuổi trẻ.
- Khi ra khỏi rừng, sông Hương lại nhanh chóng mang một sắc đẹp "dịu dàng và trí tuệ", trở thành "người mẹ phù sa của một vùng văn hoá xứ sở" → dòng sông có sự trưởng thành, đằm thắm, bao dung như một người mẹ.
- Về với đồng bằng và ngoại vi thành phố, sông Hương như "người con gái đẹp nằm ngủ mơ màng" chờ được đánh thức; nó "uốn mình theo những đường cong thật mềm", "mềm như tấm lụa" → vẻ e ấp, duyên dáng, nữ tính.
- Khi gặp Huế, sông Hương "vui tươi hẳn lên", "kéo một nét thẳng thực yên tâm" như đã tìm đúng đường về; rồi "uốn một cánh cung rất nhẹ sang Cồn Hến", đường cong ấy "làm cho dòng sông mềm hẳn đi, như một tiếng ‘vâng’ không nói ra của tình yêu" → sông Hương như một người con gái e lệ đang yêu.
- Khi rời khỏi kinh thành, sông Hương "lưu luyến", bất ngờ đổi dòng, "rẽ ngoặt sang hướng đông tây để gặp lại thành phố lần cuối ở góc thị trấn Bao Vinh". Tác giả ví đó là "nỗi vương vấn, cả một chút lẳng lơ kín đáo của tình yêu", như nàng Kiều trong đêm tình tự trở lại tìm Kim Trọng để nói một lời thề → sông thuỷ chung, tình tứ như một người tình.
- Giữa lòng thành phố, sông Hương trôi đi thật chậm, "điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế", như "điệu chảy lặng lờ" vì quá yêu thành phố của mình, không nỡ rời xa → nhịp điệu dòng chảy được cảm nhận như nhịp đập của một tâm hồn.
- Sông Hương còn là "người tài nữ đánh đàn lúc đêm khuya", "người nghệ sĩ" sinh thành nền âm nhạc cổ điển Huế → mang tâm hồn nghệ sĩ.
b) Phân tích nét độc đáo của nghệ thuật so sánh, nhân hoá
- Nhân hoá xuyên suốt, nhất quán theo hình tượng người con gái: điểm đặc sắc nhất là Hoàng Phủ Ngọc Tường không nhân hoá rời rạc mà dựng trọn một "cuộc đời" và một "mối tình" cho sông Hương: từ "cô gái Di-gan" hoang dại ở thượng nguồn → "người con gái đẹp nằm mơ" ở ngoại vi → "người tình" e ấp, thuỷ chung khi gặp và chia tay Huế. Thuỷ trình địa lí của dòng sông được chuyển hoá thành hành trình tìm kiếm và dâng hiến tình yêu của một người con gái, khiến bài kí có cốt truyện và chiều sâu tâm lí.
- So sánh bất ngờ, giàu chất liên ngành (văn hoá, âm nhạc, hội hoạ, văn học): đường cong của sông được so sánh với "tiếng ‘vâng’ không nói ra của tình yêu"; nhịp chảy chậm được ví như "điệu slow tình cảm"; sự lưu luyến được liên hệ tới nàng Kiều của Nguyễn Du. Những so sánh ấy không chỉ gợi hình mà còn gợi cảm xúc và chiều sâu văn hoá, biến hình ảnh thiên nhiên thành biểu tượng tinh thần.
- So sánh kết hợp cảm giác tinh tế (ẩn dụ chuyển đổi cảm giác): "mềm như tấm lụa", "điệu chảy lặng lờ", khúc quanh "mềm hẳn đi"… khiến người đọc vừa thấy được dáng sông, vừa nghe được nhịp điệu, vừa cảm được tâm trạng của nó.
- Cái tôi tài hoa, uyên bác và đắm say: nghệ thuật so sánh, nhân hoá là sự kết tinh của một cái tôi giàu trí tưởng tượng, vốn hiểu biết sâu rộng và tình yêu tha thiết với Huế. Nhờ đó dòng sông vừa chân thực, vừa lung linh chất thơ, trở thành một "sinh thể" có hồn, mang đậm linh hồn của đất và người xứ Huế.
Kết ý: Bằng nghệ thuật so sánh, nhân hoá độc đáo, tài hoa, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã thổi vào sông Hương một tâm hồn, một tính cách và một mối tình thuỷ chung với Huế; qua đó thể hiện tình yêu quê hương và tài năng tuỳ bút bậc thầy của nhà văn.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.