Giải Bài 1 trang 51 SGK Ngữ văn 11
Đề bài
Câu thơ nào dưới đây cho thấy tác giả đã thể hiện sự sáng tạo bằng cách phá vỡ những quy tắc ngôn ngữ thông thường? Dựa vào đâu bạn kết luận như vậy?
a. Xanh om cổ thụ tròn xoe tán,
Trắng xoá tràng giang phẳng lặng tờ.
(Hồ Xuân Hương, Cảnh thu)
b. Trong vườn đêm ấy nhiều trăng quá,
Ánh sáng tuôn đầy các lối đi.
(Xuân Diệu, Trăng)
Gợi ý trả lời
Nhận xét chung: Bài tập yêu cầu tìm câu thơ cho thấy tác giả *sáng tạo bằng cách phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường* (một trong các hiện tượng: đảo trật tự từ, tạo ra kết hợp từ bất thường, cung cấp nét nghĩa mới cho từ ngữ…). Xét từng trường hợp:
a. Hồ Xuân Hương — *Cảnh thu*:
> Xanh om cổ thụ tròn xoe tán,
> Trắng xoá tràng giang phẳng lặng tờ.
- Câu thơ này có sự phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường, thực hiện bằng biện pháp đảo ngữ (đảo trật tự từ).
- Căn cứ: Theo trật tự cú pháp thông thường, từ ngữ miêu tả đặc điểm, tính chất phải đứng sau sự vật được miêu tả, tức là: *"Cổ thụ xanh om tròn xoe tán / Tràng giang trắng xoá phẳng lặng tờ."* Nhưng tác giả đã đưa các cụm từ chỉ màu sắc, trạng thái "Xanh om", "Trắng xoá" lên đầu câu.
- Tác dụng: Nhấn mạnh, làm nổi bật ấn tượng về màu sắc và không gian của cảnh thu (màu xanh thẫm của cổ thụ, màu trắng xoá của dòng sông), đồng thời tạo nhịp điệu và sự cân đối cho hai câu thơ.
b. Xuân Diệu — *Trăng*:
> Trong vườn đêm ấy nhiều trăng quá,
> Ánh sáng tuôn đầy các lối đi.
- Câu thơ này cũng có sự phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường, nhưng theo cách khác: tạo ra một kết hợp từ bất thường — *"nhiều trăng quá"*.
- Căn cứ: Theo cách dùng thông thường, *"trăng"* là danh từ chỉ một sự vật duy nhất trên bầu trời, không thể đếm, nên không kết hợp được với từ chỉ số lượng *"nhiều"*. Việc viết *"nhiều trăng quá"* là một kết hợp lạ, trái với logic thông thường.
- Tác dụng: Cụ thể hoá, hữu hình hoá ánh trăng — biến thứ ánh sáng vốn phi vật thể thành cái có thể tràn ngập, đong đầy khắp khu vườn, gợi cảm giác ánh trăng nhiều đến mức "tuôn đầy các lối đi", thể hiện cái nhìn say mê, mới mẻ của Xuân Diệu.
Kết luận: Cả hai câu thơ đều thể hiện sự sáng tạo bằng cách phá vỡ quy tắc ngôn ngữ thông thường — câu a bằng đảo ngữ, câu b bằng kết hợp từ khác thường. Cơ sở để kết luận là so sánh với trật tự/cách kết hợp từ ngữ thông thường của tiếng Việt: câu a đảo trật tự cú pháp, câu b tạo kết hợp "nhiều + trăng" vốn không hợp quy tắc đếm thông thường.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.