Giải Bài 1 trang 41 SGK Ngữ văn 8
Đề bài
Chỉ ra đặc điểm thi luật (bố cục, niêm, luật bằng trắc, vần, nhịp, đối) của thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật được thể hiện trong bài thơ .
(văn bản: Thu điếu (Câu cá mùa thu) — Nguyễn Khuyến)
Gợi ý trả lời
Thu điếu (Nguyễn Khuyến) là bài thơ tiêu biểu cho thể thất ngôn bát cú Đường luật: 8 câu, mỗi câu 7 tiếng. Dưới đây là các đặc điểm thi luật.
Văn bản (để tiện đối chiếu):
1. Ao thu lạnh lẽo nước trong veo
2. Một chiếc thuyền câu bé tẻo teo
3. Sóng biếc theo làn hơi gợn tí
4. Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo
5. Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt
6. Ngõ trúc quanh co khách vắng teo
7. Tựa gối buông cần lâu chẳng được
8. Cá đâu đớp động dưới chân bèo
a) Bố cục: Chia 4 phần, mỗi phần 2 câu:
- *Đề* (câu 1–2): giới thiệu cảnh ao thu, chiếc thuyền câu.
- *Thực* (câu 3–4): tả cảnh sóng, lá.
- *Luận* (câu 5–6): tả tầng mây, ngõ trúc, mở rộng không gian.
- *Kết* (câu 7–8): tư thế và tâm trạng người đi câu.
b) Niêm (sự dính kết thanh của tiếng thứ 2 các câu): Xét tiếng thứ 2 mỗi câu: câu 1 *thu* (B), câu 2 *chiếc* (T), câu 3 *biếc* (T), câu 4 *vàng* (B), câu 5 *mây* (B), câu 6 *trúc* (T), câu 7 *gối* (T), câu 8 *đâu* (B). Các cặp câu niêm với nhau cùng thanh: 1–8 (B–B), 2–3 (T–T), 4–5 (B–B), 6–7 (T–T) → bài thơ niêm đúng luật.
c) Luật bằng trắc: Tiếng thứ 2 của câu 1 là *thu* (thanh bằng) nên bài thơ làm theo luật bằng. Các tiếng ở vị trí 2–4–6 tuân thủ chặt chẽ ("nhị–tứ–lục phân minh"), còn vị trí 1–3–5 linh hoạt ("nhất–tam–ngũ bất luận"). Ví dụ câu 1: *Ao thu(B) lạnh lẽo(T) nước trong(B) veo* → đúng mô hình B–T–B.
d) Vần: Gieo vần chân, độc vận (một vần duy nhất), vần bằng; hiệp vần "eo" ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8: *veo – teo – vèo – teo – bèo*.
e) Nhịp: Chủ yếu ngắt nhịp 4/3 (có thể tách 2/2/3), ví dụ: *Ao thu lạnh lẽo / nước trong veo*; *Sóng biếc theo làn / hơi gợn tí*.
f) Đối: Có phép đối ở hai cặp câu giữa:
- *Hai câu thực (3–4):* "Sóng biếc theo làn hơi gợn tí" đối "Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo" (Sóng biếc / Lá vàng; theo làn / trước gió; gợn tí / đưa vèo).
- *Hai câu luận (5–6):* "Tầng mây lơ lửng trời xanh ngắt" đối "Ngõ trúc quanh co khách vắng teo" (Tầng mây / Ngõ trúc; lơ lửng / quanh co; trời xanh ngắt / khách vắng teo).
Đối ở đây chỉnh cả về từ loại, thanh điệu và ý nghĩa, góp phần tạo sự cân xứng, hài hòa cho bức tranh thu.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.