Giải Bài 5 trang 142 SGK Ngữ văn 9
Đề bài
Qua việc thực hiện các bài viết trong học kì I, em hãy nêu những điểm khác nhau trong việc sử dụng lí lẽ và bằng chứng ở kiểu bài nghị luận xã hội và kiểu bài nghị luận văn học.
Gợi ý trả lời
Nhận xét chung
Trong học kì I, kiểu bài nghị luận xã hội (ví dụ: viết bài văn nghị luận về một vấn đề cần giải quyết, trình bày ý kiến về một hiện tượng đời sống) và kiểu bài nghị luận văn học (ví dụ: phân tích một tác phẩm thơ/truyện, viết bài giới thiệu một tác phẩm) đều phải dùng lí lẽ và bằng chứng để làm sáng tỏ luận điểm. Tuy nhiên, do đối tượng bàn luận khác nhau (một bên là vấn đề của đời sống xã hội, một bên là giá trị của tác phẩm văn học) nên cách huy động lí lẽ và bằng chứng ở hai kiểu bài có những điểm khác nhau rõ rệt.
a) Khác nhau về *lí lẽ*
- *Nghị luận xã hội:* Lí lẽ xuất phát từ nhận thức, trải nghiệm thực tế, đạo lí, chuẩn mực chung của cộng đồng và cách nhìn nhận, đánh giá của người viết về đời sống. Người viết lí giải nguyên nhân, hậu quả, ý nghĩa của vấn đề; bàn về cái đúng – cái sai, nên – không nên, từ đó đề xuất giải pháp hoặc bày tỏ thái độ. Lí lẽ thiên về lẽ phải, logic đời sống và giá trị thực tiễn.
- *Nghị luận văn học:* Lí lẽ bám sát đặc trưng của văn học và dựa trên kiến thức đọc hiểu tác phẩm: phân tích chủ đề, nhân vật, cốt truyện, hình ảnh, ngôn từ, các biện pháp tu từ, tình huống… để chỉ ra giá trị nội dung và nghệ thuật. Lí lẽ hướng tới việc cắt nghĩa, đánh giá cái hay, cái đẹp của tác phẩm chứ không bàn trực tiếp về vấn đề xã hội.
b) Khác nhau về *bằng chứng*
- *Nghị luận xã hội:* Bằng chứng được lấy từ thực tế đời sống: các sự việc, hiện tượng, con người, số liệu, sự kiện thời sự, tấm gương, trải nghiệm của bản thân và những người xung quanh. Bằng chứng phong phú, đa dạng, lấy từ nhiều nguồn ngoài văn bản và cần tiêu biểu, xác thực, cập nhật để tăng sức thuyết phục.
- *Nghị luận văn học:* Bằng chứng chủ yếu được trích dẫn trực tiếp từ chính tác phẩm (câu thơ, câu văn, chi tiết, hình ảnh, lời nói/hành động của nhân vật) và các dẫn liệu liên quan đến văn bản (hoàn cảnh sáng tác, phong cách tác giả…). Bằng chứng mang tính cụ thể, nằm trong văn bản và phải được phân tích, bình giá chứ không chỉ liệt kê.
c) Khác nhau về *cách kết hợp lí lẽ và bằng chứng*
- *Nghị luận xã hội:* Lí lẽ giữ vai trò chủ đạo để phân tích vấn đề; bằng chứng từ đời sống được nêu ra để minh họa, chứng thực cho lí lẽ, hướng tới nhận thức và hành động của người đọc.
- *Nghị luận văn học:* Bằng chứng (dẫn chứng trong tác phẩm) và lí lẽ gắn bó chặt chẽ: mỗi dẫn chứng đưa ra đều phải kèm theo lời phân tích, lí giải để làm nổi bật giá trị nghệ thuật; lí lẽ không tách rời văn bản mà luôn soi chiếu vào chi tiết của tác phẩm.
Kết luận: Cùng sử dụng lí lẽ và bằng chứng nhưng nghị luận xã hội hướng tới vấn đề đời sống nên lí lẽ dựa trên đạo lí, thực tiễn và bằng chứng lấy từ cuộc sống; còn nghị luận văn học hướng tới giá trị của tác phẩm nên lí lẽ dựa trên đặc trưng văn học và bằng chứng trích dẫn, phân tích ngay trong văn bản.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.