Sách giáo khoa Sinh học 12

Giải Câu hỏi 1 trang 64 SGK Sinh học 12

Bài 12. Đột biến nhiễm sắc thể   Đã kiểm

Đề bài

Quan sát Hình 12.2 và 12.3, trình bày cơ chế phát sinh đột biến số lượng NST.

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 64 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 12.2 – Một số cơ chế phát sinh giao tử lệch bội. Sơ đồ theo dõi một tế bào có 2 cặp NST tương đồng (một cặp NST dài màu tím/xanh lam và một cặp NST ngắn màu xanh lục) qua giảm phân, chia thành hai cột minh hoạ hai trường hợp rối loạn.

- *Cột trái – Rối loạn ở giảm phân I:* Ở kì sau giảm phân I, một cặp NST tương đồng (cặp màu tím) KHÔNG phân li mà cùng đi về một cực; cặp NST còn lại (màu lục) phân li bình thường. Kết quả tạo hai tế bào: một tế bào thừa cả cặp tím, một tế bào thiếu cặp tím. Sang giảm phân II diễn ra bình thường, tạo ra 4 giao tử gồm: hai giao tử thừa một NST (n+1), (n+1) và hai giao tử thiếu một NST (n−1), (n−1).

- *Cột phải – Rối loạn ở giảm phân II:* Giảm phân I diễn ra bình thường (hai cặp NST phân li đều về hai cực). Đến giảm phân II, ở MỘT trong hai tế bào con xảy ra rối loạn: hai nhiễm sắc tử chị em của một NST (màu tím) không tách nhau mà cùng đi về một cực; tế bào con còn lại giảm phân II bình thường. Kết quả tạo 4 giao tử gồm: một giao tử thừa một NST (n+1), một giao tử thiếu một NST (n−1) và hai giao tử bình thường (n), (n).

Hình 12.3 – Cơ chế phát sinh thể đa bội. Gồm ba sơ đồ (a), (b), (c):

- *(a) Tự đa bội qua nguyên phân:* Một tế bào 2n ở giai đoạn phôi sớm tiến hành nhân đôi NST, các nhiễm sắc tử phân li về hai cực bình thường, nhưng tế bào KHÔNG phân chia (không hình thành vách/màng ngăn). Toàn bộ NST đã nhân đôi nằm trong một tế bào, tạo ra tế bào tứ bội (4n).

- *(b) Tự đa bội qua giảm phân và thụ tinh:* Một tế bào 2n nhân đôi NST, rồi bước vào giảm phân nhưng tế bào KHÔNG phân chia ở giảm phân I nên tạo ra giao tử lưỡng bội (2n) thay vì đơn bội. Giao tử 2n này thụ tinh với một giao tử bình thường đơn bội (n), tạo thành hợp tử tam bội (3n).

- *(c) Song lưỡng bội nhờ lai xa kèm đa bội hoá:* Loài A có bộ NST 2nA = 4, qua giảm phân cho giao tử nA = 2; loài B có bộ NST 2nB = 6, qua giảm phân cho giao tử nB = 3. Hai giao tử khác loài thụ tinh với nhau tạo hợp tử lai xa mang nA + nB = 5 NST (gồm 2 NST của loài A và 3 NST của loài B, không thành cặp tương đồng). Hợp tử này trải qua đa bội hoá (nhân đôi toàn bộ NST), tạo thể song lưỡng bội có 2nA + 2nB = 10 NST (đủ 2 bộ của loài A và 2 bộ của loài B, các NST thành cặp tương đồng).

Lời giải

## Cơ chế phát sinh đột biến số lượng NST

Đột biến số lượng NST gồm hai dạng: đột biến lệch bội (Hình 12.2) và đột biến đa bội (Hình 12.3). Cả hai đều phát sinh do rối loạn sự phân li NST trong phân bào.

---

### 1. Cơ chế phát sinh đột biến lệch bội (Hình 12.2)

Lệch bội phát sinh khi một hoặc một số cặp NST tương đồng không phân li trong giảm phân, tạo ra giao tử thừa hoặc thiếu NST.

a) Rối loạn ở giảm phân I:

- Ở kì sau giảm phân I, một cặp NST tương đồng không phân li, cả hai NST cùng đi về một cực; các cặp còn lại phân li bình thường.
- Kết quả sau giảm phân I: một tế bào thừa cả cặp NST đó, một tế bào thiếu hoàn toàn cặp đó.
- Giảm phân II diễn ra bình thường ở cả hai tế bào con.
- Kết quả: tạo 4 giao tử đều bất thường — 2 giao tử thừa một NST (n+1)(n+1) và 2 giao tử thiếu một NST (n−1)(n-1); không có giao tử bình thường.

b) Rối loạn ở giảm phân II:

- Giảm phân I diễn ra bình thường, tạo hai tế bào con đơn bội bình thường.
- Đến giảm phân II, ở một trong hai tế bào con, hai nhiễm sắc tử chị em của một NST không tách nhau mà cùng đi về một cực; tế bào con còn lại giảm phân II bình thường.
- Kết quả: tạo 4 giao tử gồm 1 giao tử thừa (n+1)(n+1), 1 giao tử thiếu (n−1)(n-1) và 2 giao tử bình thường (n)(n).

Các giao tử lệch bội (n+1n+1, n−1n-1) khi thụ tinh với giao tử bình thường (n)(n) tạo thành hợp tử lệch bội như thể ba (2n+1)(2n+1), thể một (2n−1)(2n-1)…

---

### 2. Cơ chế phát sinh đột biến đa bội (Hình 12.3)

Đa bội là sự tăng số lượng NST lên bội số nguyên lần của bộ đơn bội (n)(n) và lớn hơn 2n2n, do toàn bộ các cặp NST nhân đôi nhưng tế bào không phân chia (hoặc do các giao tử lưỡng bội kết hợp).

a) Tự đa bội qua nguyên phân:

- Tế bào 2n2n (thường là tế bào phôi sớm) nhân đôi NST, các nhiễm sắc tử phân li về hai cực bình thường, nhưng tế bào không phân chia (không hình thành vách/màng ngăn).
- Kết quả: tạo một tế bào tứ bội (4n)(4n).

b) Tự đa bội qua giảm phân và thụ tinh:

- Tế bào sinh giao tử 2n2n nhân đôi NST rồi bước vào giảm phân nhưng không phân chia ở giảm phân I, tạo ra giao tử lưỡng bội (2n)(2n) thay vì giao tử đơn bội.
- Giao tử 2n2n thụ tinh với giao tử bình thường (n)(n):
2n+n=3n2n + n = 3n
- Kết quả: hợp tử tam bội (3n)(3n).

c) Song lưỡng bội (dị đa bội) do lai xa kèm đa bội hoá:

- Lai xa giữa loài A (2nA=4)(2n_A = 4) cho giao tử nA=2n_A = 2 và loài B (2nB=6)(2n_B = 6) cho giao tử nB=3n_B = 3. Hai giao tử khác loài thụ tinh tạo con lai xa:
nA+nB=2+3=5 NST (không thành cặp tương đồng → bất thụ)n_A + n_B = 2 + 3 = 5 \text{ NST (không thành cặp tương đồng → bất thụ)}
- Con lai trải qua đa bội hoá (nhân đôi toàn bộ NST, tế bào không phân chia):
2nA+2nB=4+6=10 NST2n_A + 2n_B = 4 + 6 = 10 \text{ NST}
- Kết quả: thể song lưỡng bội mang đủ hai bộ NST của loài A và loài B, các NST tồn tại thành từng cặp tương đồng → hữu thụ.

Đáp số

Lệch bội do rối loạn giảm phân I: một cặp NST không phân li → 4 giao tử gồm 2 giao tử (n+1)(n+1) và 2 giao tử (n−1)(n-1)Lệch bội do rối loạn giảm phân II: 4 giao tử gồm 1 giao tử (n+1)(n+1), 1 giao tử (n−1)(n-1) và 2 giao tử bình thường (n)(n); giao tử lệch bội thụ tinh với giao tử nn → thể lệch bội (2n+12n+1, 2n−12n-1…)a) Tự đa bội qua nguyên phân: tế bào 2n2n không phân chia → tế bào tứ bội 4n4nb) Tự đa bội qua giảm phân và thụ tinh: giảm phân không phân chia → giao tử 2n2n; 2n+n2n + n → hợp tử tam bội 3n3nc) Song lưỡng bội: lai xa nA+nB=2+3=5n_A + n_B = 2 + 3 = 5 NST (bất thụ) → đa bội hoá → 2nA+2nB=102n_A + 2n_B = 10 NST (hữu thụ)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.