Giải Bài 1 trang 65 SGK Tiếng Việt 5
Đề bài
NGỮ LIỆU: Xe có ⁽¹⁾mắt đèn
Chân người: mắt cá!
⁽²⁾Mắt chim, hình tròn
⁽³⁾Mắt người, hình lá.
(Phạm Hổ)
Mắt:
Nghĩa 1: cơ quan để nhìn của người hay động vật.
Nghĩa 2: chỗ lồi ra, giống hình con mắt ở một số vật.
Đọc đoạn thơ và các nghĩa của từ mắt rồi trả lời câu hỏi.
a) Tìm nghĩa thích hợp cho từ mắt được in đậm.
b) Trong các nghĩa của từ mắt nêu trên, nghĩa nào là nghĩa gốc, nghĩa nào là nghĩa được phát triển từ nghĩa gốc (nghĩa chuyển)?
c) Các nghĩa trên của từ mắt có liên hệ với nhau như thế nào?
Hai khung tư liệu. Khung trái (đoạn thơ, Phạm Hổ):
Xe có ⁽¹⁾mắt đèn
Chân người: mắt cá!
⁽²⁾Mắt chim, hình tròn
⁽³⁾Mắt người, hình lá.
(Phạm Hổ)
Khung phải (nghĩa của từ mắt):
Mắt:
Nghĩa 1: cơ quan để nhìn của người hay động vật.
Nghĩa 2: chỗ lồi ra, giống hình con mắt ở một số vật.
Gợi ý trả lời
a) Tìm nghĩa thích hợp cho từ *mắt* được in đậm
- ⁽¹⁾ *mắt* đèn (mắt của đèn xe): đây là chỗ lồi ra, tròn, trông giống con mắt → mang Nghĩa 2 (chỗ lồi ra, giống hình con mắt ở một số vật).
- ⁽²⁾ *mắt* chim: chỉ bộ phận để nhìn của con chim (động vật) → mang Nghĩa 1 (cơ quan để nhìn của người hay động vật).
- ⁽³⁾ *mắt* người: chỉ bộ phận để nhìn của con người → mang Nghĩa 1 (cơ quan để nhìn của người hay động vật).
b) Nghĩa gốc và nghĩa chuyển
- Nghĩa 1 (cơ quan để nhìn của người hay động vật) là nghĩa gốc — nghĩa có trước, quen thuộc nhất của từ *mắt*.
- Nghĩa 2 (chỗ lồi ra, giống hình con mắt ở một số vật) là nghĩa chuyển (nghĩa được phát triển từ nghĩa gốc).
c) Các nghĩa trên của từ *mắt* có liên hệ với nhau như thế nào?
Hai nghĩa có liên hệ với nhau về hình dáng: những vật mang *mắt* theo Nghĩa 2 (mắt đèn, mắt cá chân…) đều có chỗ lồi ra trông giống con mắt của người và động vật. Vì giống nhau như vậy nên từ Nghĩa gốc (bộ phận để nhìn) người ta chuyển sang gọi những chỗ lồi hình tròn, hình con mắt ở các vật cũng là *mắt*. Nhờ mối liên hệ này mà *mắt* trở thành từ đa nghĩa.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.