Giải Bài 3 trang 66 SGK Tiếng Việt 5
Đề bài
Từ lưng trong mỗi đoạn thơ dưới đây được dùng với nghĩa gốc hay nghĩa chuyển? Nêu các nghĩa đó.
a. Trăng tròn như quả bóng
Lơ lửng treo lưng trời.
(Nguyễn Ngọc Hưng)
b. (1)Lưng núi thì to mà (2)lưng mẹ nhỏ
Em ngủ ngoan em đừng làm mẹ mỏi
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi
Mặt trời của mẹ, em nằm trên (3)lưng.
(Nguyễn Khoa Điềm)
Tranh minh hoạ: bên trái là người mẹ dân tộc địu con trên lưng, tay xách giỏ đi trên nương ngô; bên phải là cảnh trăng tròn vàng treo lơ lửng trên bầu trời đêm phía trên những lùm cây.
Gợi ý trả lời
Nhắc lại: *Nghĩa gốc* của từ lưng là phần phía sau của cơ thể người hay con vật, từ cổ (gáy) xuống đến thắt lưng. Từ nghĩa gốc này, người ta chuyển sang gọi phần giữa, phần lưng chừng của một số sự vật khác — đó là *nghĩa chuyển*.
a.
*Lơ lửng treo lưng trời.*
- Ở đây lưng trời chỉ khoảng giữa bầu trời, phần lưng chừng trời (vầng trăng treo lơ lửng giữa không trung).
- Từ lưng được dùng với nghĩa chuyển.
- Nghĩa: phần giữa, khoảng lưng chừng của trời.
b.
*(1)Lưng núi thì to mà (2)lưng mẹ nhỏ … em nằm trên (3)lưng.*
- (1) lưng núi: chỉ phần giữa sườn núi (khúc lưng chừng núi). Đây là nghĩa chuyển — phần giữa, phần lưng chừng của quả núi.
- (2) lưng mẹ: chỉ cái lưng — phần phía sau cơ thể người mẹ. Đây là nghĩa gốc.
- (3) lưng (em nằm trên lưng): cũng chỉ phần phía sau cơ thể người mẹ, nơi mẹ địu em bé. Đây là nghĩa gốc.
Nhận xét: Trong khổ thơ b, tác giả đặt cạnh nhau *lưng núi* (nghĩa chuyển) và *lưng mẹ* (nghĩa gốc) để tạo hình ảnh so sánh, làm nổi bật tình yêu thương và sự vất vả của người mẹ địu con lên nương.
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.