Sách giáo khoa Toán 10 Tập một

Giải Hoạt động 2 trang 85 SGK Toán 10

Bài 14. Các số đặc trưng đo độ phân tán   Đã kiểm chéo

Đề bài

Trong một tuần, nhiệt độ cao nhất trong ngày (đơn vị °C) tại Hà Nội và Điện Biên được cho như sau:

Hà Nội: 23252828323335.23 \quad 25 \quad 28 \quad 28 \quad 32 \quad 33 \quad 35.
Điện Biên: 16242626262728.16 \quad 24 \quad 26 \quad 26 \quad 26 \quad 27 \quad 28.

a) Tính các khoảng biến thiên của mỗi mẫu số liệu và so sánh.

b) Em có nhận xét gì về sự ảnh hưởng của giá trị 16 đến khoảng biến thiên của mẫu số liệu về nhiệt độ cao nhất trong ngày tại Điện Biên?

c) Tính các tứ phân vị và hiệu Q3−Q1Q_3 - Q_1 cho mỗi mẫu số liệu. Có thể dùng hiệu này để đo độ phân tán của mẫu số liệu không?

Lời giải

a) Khoảng biến thiên của mỗi mẫu

Khoảng biến thiên R=xmax⁡−xmin⁡R = x_{\max} - x_{\min}.

Mẫu Hà Nội: giá trị lớn nhất là 3535, nhỏ nhất là 2323 nên
RHN=35−23=12 (∘C).R_{HN} = 35 - 23 = 12\ (^\circ C).

Mẫu Điện Biên: giá trị lớn nhất là 2828, nhỏ nhất là 1616 nên
RĐB=28−16=12 (∘C).R_{ĐB} = 28 - 16 = 12\ (^\circ C).

So sánh: hai khoảng biến thiên bằng nhau, cùng bằng 12 ∘C12\ ^\circ C.

b) Ảnh hưởng của giá trị 16

Giá trị 1616 là giá trị nhỏ nhất và nhỏ hơn hẳn các giá trị còn lại của mẫu Điện Biên (24;26;26;26;27;2824; 26; 26; 26; 27; 28) — đây là một giá trị bất thường. Chính giá trị này làm cho khoảng biến thiên của mẫu Điện Biên bằng 1212.

Nếu không kể giá trị 1616 thì các số liệu còn lại khá gần nhau, khoảng biến thiên chỉ còn 28−24=4 (∘C)28 - 24 = 4\ (^\circ C).

Như vậy, khoảng biến thiên bị ảnh hưởng rất nhiều bởi giá trị bất thường 1616: chỉ một giá trị này đã làm khoảng biến thiên tăng từ 44 lên 1212. Khoảng biến thiên không phản ánh đúng độ phân tán của phần lớn số liệu.

c) Tứ phân vị và hiệu Q3−Q1Q_3 - Q_1

Mỗi mẫu có n=7n = 7 (lẻ) giá trị, đã sắp xếp theo thứ tự không giảm.

*Mẫu Hà Nội:* 23; 25; 28; 28‾; 32; 33; 3523;\ 25;\ 28;\ \underline{28};\ 32;\ 33;\ 35
- Trung vị Q2Q_2 là số chính giữa: Q2=28Q_2 = 28.
- Nửa số liệu bên trái Q2Q_2 là 23;25;2823; 25; 28 nên Q1=25Q_1 = 25.
- Nửa số liệu bên phải Q2Q_2 là 32;33;3532; 33; 35 nên Q3=33Q_3 = 33.

Q3−Q1=33−25=8.Q_3 - Q_1 = 33 - 25 = 8.

*Mẫu Điện Biên:* 16; 24; 26; 26‾; 26; 27; 2816;\ 24;\ 26;\ \underline{26};\ 26;\ 27;\ 28
- Trung vị Q2Q_2 là số chính giữa: Q2=26Q_2 = 26.
- Nửa số liệu bên trái là 16;24;2616; 24; 26 nên Q1=24Q_1 = 24.
- Nửa số liệu bên phải là 26;27;2826; 27; 28 nên Q3=27Q_3 = 27.

Q3−Q1=27−24=3.Q_3 - Q_1 = 27 - 24 = 3.

*Nhận xét:* Có thể dùng hiệu Q3−Q1Q_3 - Q_1 để đo độ phân tán của mẫu số liệu. Khác với khoảng biến thiên (hai mẫu bằng nhau, cùng bằng 1212, nên không phân biệt được mức độ phân tán), hiệu Q3−Q1Q_3 - Q_1 của Hà Nội là 88 còn của Điện Biên là 33, cho thấy số liệu Điện Biên tập trung hơn. Vì Q1,Q3Q_1, Q_3 không phụ thuộc vào giá trị bất thường (1616) nên hiệu Q3−Q1Q_3 - Q_1 phản ánh độ phân tán tốt hơn, không bị ảnh hưởng bởi giá trị bất thường.

Đáp số

RHN=RĐB=12 ∘CR_{HN} = R_{ĐB} = 12\ ^\circ C (bằng nhau)Giá trị 16 (bất thường) làm khoảng biến thiên Điện Biên tăng từ 4 lên 12; ảnh hưởng rất lớnHà Nội: Q1=25, Q2=28, Q3=33, Q3−Q1=8Q_1=25,\ Q_2=28,\ Q_3=33,\ Q_3-Q_1=8; Điện Biên: Q1=24, Q2=26, Q3=27, Q3−Q1=3Q_1=24,\ Q_2=26,\ Q_3=27,\ Q_3-Q_1=3; có thể dùng để đo độ phân tán

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.