Sách giáo khoa Toán 11 Tập một

Giải Bài 4.15 trang 83 SGK Toán 11

Bài 11. Hai đường thẳng song song   Đã kiểm chéo

Đề bài

(Đố vui) Khi hai cánh cửa sổ hình chữ nhật được mở, dù ở vị trí nào, thì hai mép ngoài của chúng luôn song song với nhau (H.4.29). Hãy giải thích tại sao.

Nếu hai cánh cửa sổ có dạng hình thang như Hình 4.30 thì có vị trí nào của hai cánh cửa để hai mép ngoài của chúng song song với nhau hay không?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 83 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.29: hai cánh cửa sổ hình chữ nhật, ban đầu đóng (hai cánh phẳng cùng mặt phẳng), sau đó mở ra; hai mép ngoài của hai cánh luôn song song với nhau. Hình 4.30: hai cánh cửa sổ dạng hình thang (các cạnh bên không song song) được mở ra.

Lời giải

Kiến thức dùng: Tính chất bắc cầu: *hai đường thẳng phân biệt cùng song song với một đường thẳng thứ ba thì song song với nhau*; tứ giác có một cặp cạnh đối song song và bằng nhau là hình bình hành.

a) Hai cánh cửa hình chữ nhật (H.4.29)

Gọi a, ba,\,b lần lượt là hai mép trong (cạnh gắn bản lề, cũng là trục quay) của hai cánh cửa; a′, b′a',\,b' lần lượt là hai mép ngoài tương ứng.

- Hai bản lề đều được lắp thẳng đứng trên khung cửa, nên a∥ba \parallel b.
- Mỗi cánh cửa là hình chữ nhật, mà mép ngoài và mép trong là hai cạnh đối của hình chữ nhật, nên a′∥aa' \parallel a và b′∥bb' \parallel b. Khi mở cửa, mỗi cánh chỉ quay quanh trục của nó, hình dạng cánh không đổi, nên các quan hệ song song này được giữ nguyên ở mọi vị trí.

Từ a′∥aa' \parallel a, a∥ba \parallel b suy ra a′∥ba' \parallel b; kết hợp b′∥bb' \parallel b, theo tính chất bắc cầu ta được a′∥b′a' \parallel b'.

Vậy dù hai cánh cửa ở vị trí nào, hai mép ngoài của chúng luôn song song với nhau.

b) Hai cánh cửa hình thang (H.4.30)

Bây giờ bản lề và mép ngoài là hai cạnh bên của hình thang nên mép ngoài không song song với bản lề; lập luận bắc cầu ở câu a không còn áp dụng được. Chẳng hạn ở vị trí đóng cửa, hai mép ngoài cùng nằm trong mặt phẳng khung nhưng nghiêng về hai phía nên không song song với nhau. Như vậy hai mép ngoài không song song ở mọi vị trí.

Tuy nhiên vẫn có vị trí để hai mép ngoài song song với nhau: mở cả hai cánh về cùng một phía sao cho mỗi cánh vuông góc với mặt phẳng khung cửa (mở 90∘90^\circ).

Thật vậy, gọi B1T1B_1T_1 và B2T2B_2T_2 là hai mép ngoài (B1, B2B_1,\,B_2 là đầu dưới, T1, T2T_1,\,T_2 là đầu trên). Hai cánh là hai hình thang bằng nhau, lắp đối xứng nhau trên khung, nên khi cả hai cánh cùng mở 90∘90^\circ về một phía:

- B1B_1 và B2B_2 ở cùng độ cao và cách mặt phẳng khung cửa cùng một khoảng (bằng độ dài cạnh đáy dưới của cánh); do đó B1B2B_1B_2 song song với đường nối hai chân bản lề và B1B2B_1B_2 bằng khoảng cách giữa hai bản lề.
- Tương tự, T1T_1 và T2T_2 ở cùng độ cao và cách mặt phẳng khung cùng một khoảng (bằng độ dài cạnh đáy trên), nên T1T2T_1T_2 cũng song song với đường nối hai chân bản lề và cũng bằng khoảng cách giữa hai bản lề.

Suy ra B1B2∥T1T2B_1B_2 \parallel T_1T_2 và B1B2=T1T2B_1B_2 = T_1T_2, nên tứ giác B1B2T2T1B_1B_2T_2T_1 là hình bình hành. Do đó B1T1∥B2T2B_1T_1 \parallel B_2T_2, tức là hai mép ngoài song song với nhau.

Kết luận: Có vị trí để hai mép ngoài của hai cánh cửa hình thang song song với nhau, chẳng hạn khi cả hai cánh cùng mở vuông góc (90∘90^\circ) với mặt phẳng khung cửa sổ; nhưng khác với cửa hình chữ nhật, điều đó không xảy ra ở mọi vị trí.

Đáp số

a) Hai mép ngoài luôn song song với nhau ở mọi vị trí mở (đpcm)b) Có — ví dụ khi cả hai cánh cùng mở vuông góc (90°) với mặt phẳng khung cửa sổ thì hai mép ngoài song song với nhau; nhưng không phải ở mọi vị trí

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.