Giải Bài 4.15 trang 83 SGK Toán 11
Đề bài
(Đố vui) Khi hai cánh cửa sổ hình chữ nhật được mở, dù ở vị trí nào, thì hai mép ngoài của chúng luôn song song với nhau (H.4.29). Hãy giải thích tại sao.
Nếu hai cánh cửa sổ có dạng hình thang như Hình 4.30 thì có vị trí nào của hai cánh cửa để hai mép ngoài của chúng song song với nhau hay không?
Hình 4.29: hai cánh cửa sổ hình chữ nhật, ban đầu đóng (hai cánh phẳng cùng mặt phẳng), sau đó mở ra; hai mép ngoài của hai cánh luôn song song với nhau. Hình 4.30: hai cánh cửa sổ dạng hình thang (các cạnh bên không song song) được mở ra.
Lời giải
Kiến thức dùng: Tính chất bắc cầu: *hai đường thẳng phân biệt cùng song song với một đường thẳng thứ ba thì song song với nhau*; tứ giác có một cặp cạnh đối song song và bằng nhau là hình bình hành.
a) Hai cánh cửa hình chữ nhật (H.4.29)
Gọi lần lượt là hai mép trong (cạnh gắn bản lề, cũng là trục quay) của hai cánh cửa; lần lượt là hai mép ngoài tương ứng.
- Hai bản lề đều được lắp thẳng đứng trên khung cửa, nên .
- Mỗi cánh cửa là hình chữ nhật, mà mép ngoài và mép trong là hai cạnh đối của hình chữ nhật, nên và . Khi mở cửa, mỗi cánh chỉ quay quanh trục của nó, hình dạng cánh không đổi, nên các quan hệ song song này được giữ nguyên ở mọi vị trí.
Từ , suy ra ; kết hợp , theo tính chất bắc cầu ta được .
Vậy dù hai cánh cửa ở vị trí nào, hai mép ngoài của chúng luôn song song với nhau.
b) Hai cánh cửa hình thang (H.4.30)
Bây giờ bản lề và mép ngoài là hai cạnh bên của hình thang nên mép ngoài không song song với bản lề; lập luận bắc cầu ở câu a không còn áp dụng được. Chẳng hạn ở vị trí đóng cửa, hai mép ngoài cùng nằm trong mặt phẳng khung nhưng nghiêng về hai phía nên không song song với nhau. Như vậy hai mép ngoài không song song ở mọi vị trí.
Tuy nhiên vẫn có vị trí để hai mép ngoài song song với nhau: mở cả hai cánh về cùng một phía sao cho mỗi cánh vuông góc với mặt phẳng khung cửa (mở ).
Thật vậy, gọi và là hai mép ngoài ( là đầu dưới, là đầu trên). Hai cánh là hai hình thang bằng nhau, lắp đối xứng nhau trên khung, nên khi cả hai cánh cùng mở về một phía:
- và ở cùng độ cao và cách mặt phẳng khung cửa cùng một khoảng (bằng độ dài cạnh đáy dưới của cánh); do đó song song với đường nối hai chân bản lề và bằng khoảng cách giữa hai bản lề.
- Tương tự, và ở cùng độ cao và cách mặt phẳng khung cùng một khoảng (bằng độ dài cạnh đáy trên), nên cũng song song với đường nối hai chân bản lề và cũng bằng khoảng cách giữa hai bản lề.
Suy ra và , nên tứ giác là hình bình hành. Do đó , tức là hai mép ngoài song song với nhau.
Kết luận: Có vị trí để hai mép ngoài của hai cánh cửa hình thang song song với nhau, chẳng hạn khi cả hai cánh cùng mở vuông góc () với mặt phẳng khung cửa sổ; nhưng khác với cửa hình chữ nhật, điều đó không xảy ra ở mọi vị trí.
Đáp số
Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.