Sách giáo khoa Toán 11 Tập một

Giải Vận dụng 2 trang 108 SGK Toán 11

Bài 15. Giới hạn của dãy số   Đã kiểm chéo

Đề bài

(Giải thích nghịch lí Zeno)
Để đơn giản, ta giả sử Achilles chạy với vận tốc 100 km/h, vận tốc của rùa là 1 km/h và khoảng cách ban đầu a=100a = 100 km.

a) Tính thời gian t1,t2,…,tn,…t_1, t_2, \ldots, t_n, \ldots tương ứng để Achilles đi từ A1A_1 đến A2A_2, từ A2A_2 đến A3,…A_3, \ldots, từ AnA_n đến An+1,…A_{n+1}, \ldots
b) Tính tổng thời gian cần thiết để Achilles chạy hết các quãng đường A1A2,A2A3,…,AnAn+1,…A_1A_2, A_2A_3, \ldots, A_nA_{n+1}, \ldots, tức là thời gian cần thiết để Achilles đuổi kịp rùa.

c) Sai lầm trong lập luận của Zeno là ở đâu?

Lời giải

Phân tích. Gọi A1A_1 là vị trí xuất phát của Achilles, A2A_2 là vị trí ban đầu của rùa, khi đó A1A2=a=100A_1A_2 = a = 100 km. Mỗi lần Achilles chạy tới vị trí trước đó của rùa thì rùa lại tiến thêm một đoạn; ta lần lượt có các mốc A2,A3,…,An,An+1,…A_2, A_3, \ldots, A_n, A_{n+1}, \ldots

a) Tính t1,t2,…,tn,…t_1, t_2, \ldots, t_n, \ldots

Thời gian để Achilles đi từ A1A_1 đến A2A_2 (quãng đường 100100 km với vận tốc 100100 km/h):
t1=100100=1 (giờ).t_1 = \dfrac{100}{100} = 1 \ (\text{giờ}).
Trong khoảng thời gian t1t_1, rùa (vận tốc 11 km/h) đi được quãng đường A2A3=1⋅t1=1A_2A_3 = 1 \cdot t_1 = 1 km. Do đó
t2=A2A3100=1100 (giờ).t_2 = \dfrac{A_2A_3}{100} = \dfrac{1}{100} \ (\text{giờ}).
Trong khoảng thời gian t2t_2, rùa đi được A3A4=1⋅t2=1100A_3A_4 = 1 \cdot t_2 = \dfrac{1}{100} km, nên
t3=A3A4100=11002 (giờ).t_3 = \dfrac{A_3A_4}{100} = \dfrac{1}{100^2} \ (\text{giờ}).
Tiếp tục như vậy, mỗi thời gian sau bằng thời gian liền trước nhân với 1100\dfrac{1}{100}. Vậy (tn)(t_n) là cấp số nhân với số hạng đầu t1=1t_1 = 1 và công bội q=1100q = \dfrac{1}{100}:
tn=(1100)n−1 (giờ),n=1,2,3,…\boxed{t_n = \left(\dfrac{1}{100}\right)^{n-1} \ (\text{giờ}), \quad n = 1, 2, 3, \ldots}

b) Tổng thời gian để Achilles đuổi kịp rùa

Tổng thời gian là tổng của cấp số nhân lùi vô hạn (vì ∣q∣=1100<1|q| = \dfrac{1}{100} < 1):
T=t1+t2+⋯+tn+⋯=t11−q=11−1100=199100=10099 (giờ)≈1,01 (giờ).T = t_1 + t_2 + \cdots + t_n + \cdots = \dfrac{t_1}{1 - q} = \dfrac{1}{1 - \dfrac{1}{100}} = \dfrac{1}{\dfrac{99}{100}} = \dfrac{100}{99} \ (\text{giờ}) \approx 1{,}01 \ (\text{giờ}).

*Kiểm tra lại:* Xét trực tiếp, Achilles chạy nhanh hơn rùa, vận tốc tương đối là 100−1=99100 - 1 = 99 km/h, khoảng cách ban đầu cần rút ngắn là 100100 km, nên thời gian đuổi kịp là 10099\dfrac{100}{99} giờ — trùng với kết quả trên. Vậy sau 10099\dfrac{100}{99} giờ Achilles đuổi kịp rùa.

c) Sai lầm trong lập luận của Zeno

Zeno chia quãng đường (và thời gian) đuổi kịp thành *vô hạn* các chặng A1A2,A2A3,…A_1A_2, A_2A_3, \ldots rồi ngầm cho rằng *tổng của vô hạn khoảng thời gian dương thì phải bằng vô hạn*, nên Achilles không bao giờ đuổi kịp rùa.

Đó chính là chỗ sai: tổng của vô số số hạng dương không nhất thiết là vô hạn. Ở đây các khoảng thời gian tnt_n lập thành một cấp số nhân lùi vô hạn, và tổng của chúng là một số hữu hạn bằng 10099\dfrac{100}{99} giờ. Việc chia một khoảng thời gian hữu hạn thành vô số phần không làm cho tổng trở thành vô hạn; sau 10099\dfrac{100}{99} giờ Achilles đuổi kịp rùa.

Đáp số

tn=(1100)n−1t_n = \left(\dfrac{1}{100}\right)^{n-1} giờ; t1=1t_1 = 1, t2=0,01t_2 = 0{,}01, …T=10099≈1,01T = \dfrac{100}{99} \approx 1{,}01 giờZeno nhầm rằng tổng vô hạn khoảng thời gian dương là vô hạn; thực ra tổng cấp số nhân lùi vô hạn này hữu hạn, bằng 10099\dfrac{100}{99} giờ

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.