Sách giáo khoa Toán 12 Tập một

Giải Vận dụng 4 trang 57 SGK Toán 12

Bài 6. Vectơ trong không gian   Đã kiểm chéo

Đề bài

Như đã biết, nếu có một lực F⃗\vec{F} tác động vào một vật tại điểm MM và làm cho vật đó di chuyển một quãng đường MNMN thì công AA sinh ra được tính theo công thức A=F⃗⋅MN→A = \vec{F} \cdot \overrightarrow{MN}, trong đó lực FF có độ lớn tính bằng Newton, quãng đường MNMN tính bằng mét và công AA tính bằng Jun (H.2.28). Do đó, nếu dùng một lực F⃗\vec{F} có độ lớn không đổi để làm một vật di chuyển một quãng đường không đổi thì công sinh ra sẽ lớn nhất khi lực tác động cùng hướng với chuyển động của vật. Hãy giải thích vì sao.
Kết quả trên có thể được áp dụng như thế nào khi kéo (hoặc đẩy) các vật nặng?

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 57 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 2.28: Điểm M là gốc chung. Từ M có một vectơ lực F⃗\vec{F} (mũi tên đỏ) hướng chếch lên trên bên phải, và một vectơ chuyển động MN→\overrightarrow{MN} (mũi tên xanh) nằm ngang hướng sang phải đến điểm N. Hai vectơ tạo với nhau một góc nhọn.

Lời giải

Phân tích công thức.

Theo định nghĩa tích vô hướng của hai vectơ, ta có:
A=F⃗⋅MN→=∣F⃗∣⋅∣MN→∣⋅cos⁡(F⃗,MN→).A = \vec{F} \cdot \overrightarrow{MN} = |\vec{F}| \cdot |\overrightarrow{MN}| \cdot \cos\left(\vec{F}, \overrightarrow{MN}\right).

Đặt φ=(F⃗,MN→)\varphi = \left(\vec{F}, \overrightarrow{MN}\right) là góc giữa lực F⃗\vec{F} và hướng chuyển động MN→\overrightarrow{MN}, với 0∘≤φ≤180∘0^\circ \le \varphi \le 180^\circ. Khi đó:
A=∣F⃗∣⋅∣MN→∣⋅cos⁡φ.A = |\vec{F}| \cdot |\overrightarrow{MN}| \cdot \cos\varphi.

a) Giải thích vì sao công sinh ra lớn nhất khi lực cùng hướng với chuyển động.

Vì dùng một lực có độ lớn không đổi làm vật di chuyển một quãng đường không đổi nên ∣F⃗∣|\vec{F}| và ∣MN→∣|\overrightarrow{MN}| là các hằng số dương. Do đó công AA chỉ phụ thuộc vào cos⁡φ\cos\varphi.

Với mọi góc φ\varphi ta luôn có cos⁡φ≤1\cos\varphi \le 1, dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi φ=0∘\varphi = 0^\circ, tức là khi lực F⃗\vec{F} cùng hướng với MN→\overrightarrow{MN}. Suy ra:
A=∣F⃗∣⋅∣MN→∣⋅cos⁡φ≤∣F⃗∣⋅∣MN→∣.A = |\vec{F}| \cdot |\overrightarrow{MN}| \cdot \cos\varphi \le |\vec{F}| \cdot |\overrightarrow{MN}|.

Vậy công AA đạt giá trị lớn nhất bằng ∣F⃗∣⋅∣MN→∣|\vec{F}| \cdot |\overrightarrow{MN}| khi lực tác động cùng hướng với chuyển động của vật (φ=0∘\varphi = 0^\circ).

b) Áp dụng khi kéo (hoặc đẩy) các vật nặng.

Kết quả trên cho thấy: với cùng một độ lớn của lực, muốn công sinh ra (và do đó hiệu quả làm vật di chuyển) là lớn nhất thì nên tác dụng lực theo hướng trùng với hướng di chuyển của vật.

Khi kéo hoặc đẩy một vật nặng trên mặt phẳng nằm ngang, vật di chuyển theo phương ngang, nên ta nên kéo (hoặc đẩy) sao cho phương của lực càng gần với phương nằm ngang càng tốt (giảm góc chếch lên hoặc chúi xuống về 0∘0^\circ). Khi đó góc φ\varphi giữa lực và hướng chuyển động nhỏ nhất, cos⁡φ\cos\varphi lớn nhất, nên với cùng một sức lực bỏ ra, công có ích để làm vật di chuyển sẽ lớn nhất, việc kéo/đẩy đạt hiệu quả cao nhất.

Đáp số

đpcm (AA lớn nhất bằng ∣F⃗∣⋅∣MN→∣|\vec{F}|\cdot|\overrightarrow{MN}| khi F⃗\vec{F} cùng hướng MN→\overrightarrow{MN})Nên tác dụng lực theo hướng trùng với hướng di chuyển (kéo/đẩy càng sát phương ngang càng tốt)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.