Sách giáo khoa Toán 12 Tập hai

Giải Hoạt động 2 trang 13 SGK Toán 12

Bài 12. Ứng dụng của tích phân để tính diện tích, thể tích   Đã kiểm chéo

Đề bài

Diện tích của hình thang cong
Xét hình thang cong giới hạn bởi đồ thị y=x2y = x^2, trục hoành và hai đường thẳng x=1x = 1, x=2x = 2. Ta muốn tính diện tích SS của hình thang cong này.

a) Với mỗi x∈[1;2]x \in [1; 2], gọi S(x)S(x) là diện tích phần hình thang cong đã cho nằm giữa hai đường thẳng vuông góc với trục OxOx tại điểm có hoành độ bằng 1 và xx (H.4.5).
Cho h>0h > 0 sao cho x+h<2x + h < 2. So sánh hiệu S(x+h)−S(x)S(x + h) - S(x) với diện tích hai hình chữ nhật MNPQMNPQ và MNEFMNEF (H.4.6). Từ đó suy ra
0≤S(x+h)−S(x)h−x2≤2xh+h2.0 \le \frac{S(x+h) - S(x)}{h} - x^2 \le 2xh + h^2.
b) Cho h<0h < 0 sao cho x+h>1x + h > 1. Tương tự phần a, đánh giá hiệu S(x)−S(x+h)S(x) - S(x + h) và từ đó suy ra
2xh+h2≤S(x+h)−S(x)h−x2≤0.2xh + h^2 \le \frac{S(x+h) - S(x)}{h} - x^2 \le 0.
c) Từ kết quả phần a và phần b, suy ra với mọi h≠0h \ne 0, ta có
∣S(x+h)−S(x)h−x2∣≤2x∣h∣+h2.\left| \frac{S(x+h) - S(x)}{h} - x^2 \right| \le 2x|h| + h^2.
Từ đó chứng minh S′(x)=x2S'(x) = x^2, x∈(1;2)x \in (1; 2).
Người ta chứng minh được S′(1)=1S'(1) = 1, S′(2)=4S'(2) = 4, tức là S(x)S(x) là một nguyên hàm của x2x^2 trên [1;2][1; 2].

d) Từ kết quả của phần c, ta có S(x)=x33+CS(x) = \frac{x^3}{3} + C. Sử dụng điều này với lưu ý S(1)=0S(1) = 0 và diện tích cần tính S=S(2)S = S(2), hãy tính SS.
Gọi F(x)F(x) là một nguyên hàm tuỳ ý của f(x)=x2f(x) = x^2 trên [1;2][1; 2]. Hãy so sánh SS và F(2)−F(1)F(2) - F(1).

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 13 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.5: Hệ trục Oxy với đồ thị parabol y=x2y = x^2. Vùng S(x)S(x) tô màu hồng là hình thang cong nằm giữa trục hoành, đồ thị và hai đường thẳng đứng tại x=1x = 1 và xx (với xx nằm giữa 1 và 2). Mốc trục tung: 1 và 4.
Hình 4.6: Hệ trục Oxy với đồ thị parabol y=x2y = x^2. Minh hoạ hai hình chữ nhật: hình chữ nhật MNPQMNPQ (nhỏ hơn, với đáy MN nằm trên đoạn từ xx đến x+hx+h, chiều cao đến điểm P, Q) và hình chữ nhật MNEFMNEF (lớn hơn, chiều cao đến điểm E, F). Các điểm: M, N nằm trên trục hoành tại hoành độ xx và x+hx+h; Q, P ở mức thấp hơn; F, E ở mức cao hơn trên đồ thị. Vùng S(x)S(x) tô màu hồng. Mốc trục tung: 1 và 4.

Lời giải

a) Với h>0h>0 và x+h<2x+h<2, xét phần hình thang cong nằm giữa hai đường thẳng đứng tại hoành độ xx và x+hx+h; phần này có diện tích đúng bằng S(x+h)−S(x)S(x+h)-S(x).

Vì hàm y=x2y=x^2 đồng biến trên [1;2][1;2] nên trên đoạn [x;x+h][x;x+h] giá trị nhỏ nhất của yy là x2x^2 (tại đầu mút trái) và giá trị lớn nhất là (x+h)2(x+h)^2 (tại đầu mút phải).

- Hình chữ nhật nhỏ MNPQMNPQ có đáy MN=hMN=h, chiều cao x2x^2, nên diện tích là x2 hx^2\,h.
- Hình chữ nhật lớn MNEFMNEF có đáy MN=hMN=h, chiều cao (x+h)2(x+h)^2, nên diện tích là (x+h)2 h(x+h)^2\,h.

Phần hình thang cong chứa hình chữ nhật nhỏ và nằm trong hình chữ nhật lớn, do đó:
x2 h≤S(x+h)−S(x)≤(x+h)2 h.x^2\,h \le S(x+h)-S(x) \le (x+h)^2\,h.

Chia cả ba vế cho h>0h>0:
x2≤S(x+h)−S(x)h≤(x+h)2.x^2 \le \frac{S(x+h)-S(x)}{h} \le (x+h)^2.

Trừ x2x^2 vào ba vế và lưu ý (x+h)2−x2=2xh+h2(x+h)^2-x^2 = 2xh+h^2:
0≤S(x+h)−S(x)h−x2≤2xh+h2.(đpcm)0 \le \frac{S(x+h)-S(x)}{h} - x^2 \le 2xh+h^2. \qquad(\text{đpcm})

b) Với h<0h<0 và x+h>1x+h>1, xét phần hình thang cong nằm giữa hai đường thẳng đứng tại hoành độ x+hx+h và xx; phần này có diện tích S(x)−S(x+h)S(x)-S(x+h). Độ dài đáy là x−(x+h)=−h>0x-(x+h)=-h>0.

Trên đoạn [x+h;x][x+h;x], giá trị nhỏ nhất của yy là (x+h)2(x+h)^2, lớn nhất là x2x^2. Tương tự phần a):
(x+h)2 (−h)≤S(x)−S(x+h)≤x2 (−h).(x+h)^2\,(-h) \le S(x)-S(x+h) \le x^2\,(-h).

Chia cả ba vế cho −h>0-h>0:
(x+h)2≤S(x)−S(x+h)−h≤x2.(x+h)^2 \le \frac{S(x)-S(x+h)}{-h} \le x^2.

Do S(x)−S(x+h)−h=S(x+h)−S(x)h\dfrac{S(x)-S(x+h)}{-h}=\dfrac{S(x+h)-S(x)}{h} nên
(x+h)2≤S(x+h)−S(x)h≤x2.(x+h)^2 \le \frac{S(x+h)-S(x)}{h} \le x^2.

Trừ x2x^2 vào ba vế:
2xh+h2≤S(x+h)−S(x)h−x2≤0.(đpcm)2xh+h^2 \le \frac{S(x+h)-S(x)}{h} - x^2 \le 0. \qquad(\text{đpcm})

c) Đặt Q=S(x+h)−S(x)h−x2Q=\dfrac{S(x+h)-S(x)}{h}-x^2.

- Nếu h>0h>0: theo a), 0≤Q≤2xh+h20\le Q\le 2xh+h^2. Khi đó ∣Q∣≤2xh+h2=2x∣h∣+h2|Q|\le 2xh+h^2 = 2x|h|+h^2.
- Nếu h<0h<0: theo b), 2xh+h2≤Q≤02xh+h^2\le Q\le 0, nên ∣Q∣≤−(2xh+h2)=−2xh−h2=2x∣h∣−h2≤2x∣h∣+h2|Q|\le -(2xh+h^2)=-2xh-h^2 = 2x|h|-h^2 \le 2x|h|+h^2.

Vậy với mọi h≠0h\ne 0:
∣S(x+h)−S(x)h−x2∣≤2x∣h∣+h2.(đpcm)\left|\frac{S(x+h)-S(x)}{h}-x^2\right| \le 2x|h|+h^2. \qquad(\text{đpcm})

Khi h→0h\to 0 thì 2x∣h∣+h2→02x|h|+h^2 \to 0, nên theo nguyên lí kẹp:
lim⁡h→0S(x+h)−S(x)h=x2, tức là S′(x)=x2, x∈(1;2).(đpcm)\lim_{h\to 0}\frac{S(x+h)-S(x)}{h}=x^2,\ \text{tức là } S'(x)=x^2,\ x\in(1;2). \qquad(\text{đpcm})

Kết hợp S′(1)=1S'(1)=1, S′(2)=4S'(2)=4 suy ra S(x)S(x) là một nguyên hàm của x2x^2 trên [1;2][1;2].

d) Vì S(x)S(x) là một nguyên hàm của x2x^2 nên S(x)=x33+CS(x)=\dfrac{x^3}{3}+C.

Từ S(1)=0S(1)=0: 13+C=0⇒C=−13\dfrac{1}{3}+C=0 \Rightarrow C=-\dfrac{1}{3}. Do đó S(x)=x33−13S(x)=\dfrac{x^3}{3}-\dfrac{1}{3}.

Diện tích cần tính:
S=S(2)=233−13=83−13=73.S=S(2)=\frac{2^3}{3}-\frac{1}{3}=\frac{8}{3}-\frac{1}{3}=\frac{7}{3}.

Gọi F(x)F(x) là một nguyên hàm tuỳ ý của f(x)=x2f(x)=x^2 trên [1;2][1;2], khi đó F(x)=x33+C′F(x)=\dfrac{x^3}{3}+C'. Ta có:
F(2)−F(1)=(83+C′)−(13+C′)=73.F(2)-F(1)=\left(\frac{8}{3}+C'\right)-\left(\frac{1}{3}+C'\right)=\frac{7}{3}.

Vậy S=F(2)−F(1)=73S=F(2)-F(1)=\dfrac{7}{3} (hằng số C′C' triệt tiêu nên kết quả không phụ thuộc cách chọn nguyên hàm).

Đáp số

đpcmđpcmđpcmS = 7/3; S = F(2) − F(1) = 7/3

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.