Sách giáo khoa Toán 9 Tập một

Giải Bài 4.30 trang 82 SGK Toán 9

Bài tập cuối chương IV   Đã kiểm chéo

Đề bài

ĐỐ VUI. Chu vi Trái Đất bằng bao nhiêu?
Vào khoảng năm 200 trước Công nguyên, Eratosthenes (Ơ-ra-tô-xten), một nhà toán học và thiên văn học người Hy Lạp, đã ước lượng được "chu vi" của Trái Đất (chu vi của đường Xích Đạo) nhờ hai quan sát sau:
1. Hồi đó, hằng năm cứ vào trưa ngày Hạ chí (21/6), người ta thấy tia sáng mặt trời chiếu thẳng xuống đáy một cái giếng sâu nổi tiếng ở thành phố Syene (Xy-en), tức là tia sáng chiếu thẳng đứng.
2. Cũng vào trưa một ngày Hạ chí, ở thành phố Alexandria (A-lếch-xăng-đri-a) cách Syene 800 km, Eratosthenes thấy một tháp cao 25 m có bóng trên mặt đất dài 3,1 m.
Từ hai quan sát trên, ông có thể tính xấp xỉ "chu vi" của Trái Đất như thế nào? (trên Hình 4.38, điểm OO là tâm Trái Đất, điểm SS tượng trưng cho thành phố Syene, điểm AA tượng trưng cho thành phố Alexandria, điểm HH là đỉnh của tháp, bóng của tháp trên mặt đất được coi là đoạn thẳng ABAB).

Bài có hình vẽ / bảng trong sách — xem ở trang 82 · mở sách.
Hình trong bài (mô tả bằng lời):

Hình 4.38: Trái Đất hình cầu với tâm OO. Tia sáng mặt trời (các đường song song) từ Mặt Trời chiếu tới. Tại điểm SS (Syene) tia sáng đi thẳng vào tâm OO (thẳng đứng). Tại điểm AA (Alexandria) gần SS, có tháp cao 25 m với đỉnh HH; tia sáng qua đỉnh HH tạo bóng ABAB dài 3,1 m trên mặt đất. Các bán kính OSOS và OAOA hợp với nhau một góc ở tâm. Khoảng cách cung SA=800SA = 800 km.

Lời giải

Phân tích. Tháp dựng thẳng đứng tại AA nên ba điểm OO, AA, HH thẳng hàng; bóng ABAB nằm trên mặt đất nên AB⊥AHAB \perp AH tại AA. Vậy tam giác ABHABH vuông tại AA với AH=25AH = 25 m, AB=3,1AB = 3{,}1 m.

Bước 1. Tính góc AHB^\widehat{AHB}.

Xét tam giác ABHABH vuông tại AA, ta có:

tan⁡AHB^=ABAH=3,125=0,124,\tan \widehat{AHB} = \dfrac{AB}{AH} = \dfrac{3{,}1}{25} = 0{,}124,

suy ra AHB^≈7∘4′≈7,07∘.\widehat{AHB} \approx 7^{\circ}4' \approx 7{,}07^{\circ}.

Bước 2. Chứng tỏ SOA^=AHB^\widehat{SOA} = \widehat{AHB}.

Vì Mặt Trời ở rất xa nên các tia nắng coi như song song với nhau. Tại Syene, tia nắng chiếu thẳng đứng, tức là nằm trên đường thẳng SOSO; do đó tia nắng đi qua đỉnh tháp HH song song với đường thẳng SOSO.

Đường thẳng OHOH cắt hai đường thẳng song song ấy, tạo ra hai góc so le trong là SOA^\widehat{SOA} và AHB^\widehat{AHB}. Do đó:

SOA^=AHB^≈7,07∘.\widehat{SOA} = \widehat{AHB} \approx 7{,}07^{\circ}.

Bước 3. Tính "chu vi" Trái Đất.

Cung SA=800SA = 800 km ứng với góc ở tâm SOA^≈7,07∘\widehat{SOA} \approx 7{,}07^{\circ}, còn cả đường Xích Đạo (chu vi CC) ứng với góc ở tâm 360∘360^{\circ}. Vì độ dài cung tỉ lệ thuận với số đo góc ở tâm nên:

SAC=SOA^360∘  ⇒  C=SA⋅360∘SOA^≈800⋅3607,07≈40 700 (km).\dfrac{SA}{C} = \dfrac{\widehat{SOA}}{360^{\circ}} \;\Rightarrow\; C = SA \cdot \dfrac{360^{\circ}}{\widehat{SOA}} \approx 800 \cdot \dfrac{360}{7{,}07} \approx 40\,700 \text{ (km)}.

Kết luận. Chu vi Trái Đất xấp xỉ 40 70040\,700 km, tức vào khoảng 40 00040\,000 km — rất gần với số đo ngày nay (chu vi Xích Đạo khoảng 40 07540\,075 km).

Đáp số

Góc ở tâm SOA^≈7∘4′≈7,07∘\widehat{SOA} \approx 7^{\circ}4' \approx 7{,}07^{\circ}; chu vi Trái Đất C≈40 700C \approx 40\,700 km (khoảng 40 00040\,000 km)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.