Sách giáo khoa Vật lí 10

Giải Câu hỏi 2 trang 29 SGK Vật lí 10

Bài 5. Tốc độ và vận tốc   Đã kiểm chéo

Đề bài

Một người lái máy bay thể thao đang tập bay ngang. Khi bay từ A đến B thì vận tốc tổng hợp của máy bay là 15 m/s theo hướng đông – bắc và vận tốc của gió là 7,5 m/s theo hướng bắc.

Hãy chứng minh rằng khi bay từ A đến B thì người lái phải luôn hướng máy bay về hướng đông.

Lời giải

Phân tích đề và công thức cộng vận tốc

Vận tốc tổng hợp của máy bay so với đất bằng vận tốc của máy bay (do động cơ tạo ra, theo hướng người lái hướng mũi máy bay) cộng với vận tốc của gió:

v⃗th=v⃗mb+v⃗g\vec{v}_{th} = \vec{v}_{mb} + \vec{v}_{g}

Trong đó:
- v⃗th\vec{v}_{th}: vận tốc tổng hợp (so với mặt đất), độ lớn vth=15 m/sv_{th} = 15\ \text{m/s}, hướng đông – bắc.
- v⃗g\vec{v}_{g}: vận tốc gió, độ lớn vg=7,5 m/sv_{g} = 7{,}5\ \text{m/s}, hướng bắc.
- v⃗mb\vec{v}_{mb}: vận tốc của máy bay (hướng mũi máy bay) – cần chứng minh luôn hướng về phía đông.

a) Chọn hệ trục và phân tích theo phương

Chọn trục OxOx hướng đông, trục OyOy hướng bắc. Gió thổi theo hướng bắc nên vận tốc gió chỉ có thành phần theo trục OyOy:

vgx=0;vgy=7,5 m/sv_{gx} = 0 \quad;\quad v_{gy} = 7{,}5\ \text{m/s}

b) Xét thành phần theo hướng bắc (trục Oy)

Vì máy bay bay ngang nên các vận tốc đều nằm trong mặt phẳng ngang. Thành phần theo hướng bắc của vận tốc tổng hợp bằng tổng thành phần theo hướng bắc của vận tốc máy bay và của gió:

vth,y=vmb,y+vgyv_{th,y} = v_{mb,y} + v_{gy}

Vận tốc tổng hợp hướng đông – bắc, hợp với hướng đông một góc α\alpha nên:

sin⁡α=vth,yvth\sin\alpha = \frac{v_{th,y}}{v_{th}}

Để người lái giữ được hướng bay tổng hợp đông – bắc trong khi gió luôn thổi về bắc, thành phần bắc của vận tốc tổng hợp phải do chính gió tạo ra. Tức là thành phần bắc của v⃗mb\vec{v}_{mb} phải bằng 0:

vmb,y=vth,y−vgy=7,5−7,5=0v_{mb,y} = v_{th,y} - v_{gy} = 7{,}5 - 7{,}5 = 0

Điều này xảy ra khi vth,y=vgy=7,5 m/sv_{th,y} = v_{gy} = 7{,}5\ \text{m/s}, suy ra:

sin⁡α=7,515=0,5  ⇒  α=30∘\sin\alpha = \frac{7{,}5}{15} = 0{,}5 \;\Rightarrow\; \alpha = 30^\circ

Góc 30∘30^\circ về phía bắc so với hướng đông đúng là hướng đông – bắc như đề cho, nên giả thiết trên phù hợp.

c) Kết luận về hướng của máy bay

Vì vmb,y=0v_{mb,y} = 0 nên vận tốc của máy bay không có thành phần theo hướng bắc; nó chỉ còn thành phần theo trục OxOx (hướng đông) và có giá trị dương (máy bay tiến về B):

vmb=vmb,x=vthcos⁡α=15⋅cos⁡30∘=15⋅32≈13 m/sv_{mb} = v_{mb,x} = v_{th}\cos\alpha = 15\cdot\cos 30^\circ = 15\cdot\frac{\sqrt{3}}{2} \approx 13\ \text{m/s}

Kiểm tra lại bằng định lí Pythagore (tam giác vuông vì v⃗mb\vec{v}_{mb} hướng đông ⊥\perp v⃗g\vec{v}_{g} hướng bắc):

vmb=vth2−vg2=152−7,52=168,75≈13 m/sv_{mb} = \sqrt{v_{th}^{2} - v_{g}^{2}} = \sqrt{15^{2} - 7{,}5^{2}} = \sqrt{168{,}75} \approx 13\ \text{m/s}

kết quả khớp nhau.

Vậy để vận tốc tổng hợp luôn là 15 m/s theo hướng đông – bắc trong khi gió luôn thổi theo hướng bắc, vận tốc riêng của máy bay phải không có thành phần bắc, tức người lái phải luôn hướng máy bay về hướng đông (với tốc độ khoảng 13 m/s). (đpcm)

Đáp số

đpcm (máy bay luôn hướng về phía đông; tốc độ riêng của máy bay vmb≈13v_{mb} \approx 13 m/s)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.