Sách giáo khoa Vật lí 10

Giải Hoạt động trang 31 SGK Vật lí 10

Bài 6. Thực hành: Đo tốc độ của chuyển động   Đã kiểm chéo

Đề bài

Thả cho viên bi chuyển động đi qua cổng quang điện trên máng nhôm. Thảo luận nhóm để lập phương án đo tốc độ của viên bi theo các gợi ý sau:

1. Làm thế nào xác định được tốc độ trung bình của viên bi khi đi từ cổng quang điện E đến cổng quang điện F?

2. Làm thế nào xác định được tốc độ tức thời của viên bi khi đi qua cổng quang điện E hoặc cổng quang điện F?

3. Xác định các yếu tố có thể gây sai số trong thí nghiệm và tìm cách để giảm sai số.

Lời giải

1. Xác định tốc độ trung bình của viên bi khi đi từ cổng quang điện E đến cổng quang điện F

- Đo khoảng cách ss giữa hai cổng quang điện E và F bằng thước gắn trên máng nhôm (chọn chế độ đo thời gian của đồng hồ là thời gian viên bi đi từ E đến F).
- Thả cho viên bi chuyển động qua cổng E rồi đến cổng F, đồng hồ đo thời gian hiện số sẽ ghi được khoảng thời gian tt viên bi đi từ E đến F.
- Tốc độ trung bình của viên bi trên đoạn EF được tính theo công thức:

vtb=stv_{tb} = \dfrac{s}{t}

trong đó ss là quãng đường từ E đến F, tt là thời gian viên bi đi hết quãng đường đó.

2. Xác định tốc độ tức thời của viên bi khi đi qua cổng quang điện E (hoặc F)

- Gắn một tấm chắn sáng (miếng cản quang) có bề rộng dd đã biết lên viên bi (hoặc dùng viên bi/vật có đường kính dd xác định).
- Khi viên bi đi qua cổng quang điện, tấm chắn sáng chắn chùm tia của cổng trong một khoảng thời gian Δt\Delta t; đồng hồ đo thời gian hiện số ghi lại được Δt\Delta t này.
- Vì bề rộng dd rất nhỏ nên quãng đường viên bi đi qua cổng rất ngắn, tốc độ coi như không đổi trong khoảng thời gian đó. Tốc độ tức thời của viên bi khi qua cổng E (hoặc F) là:

v=dΔtv = \dfrac{d}{\Delta t}

trong đó dd là bề rộng tấm chắn sáng (hoặc đường kính viên bi), Δt\Delta t là thời gian tấm chắn che khuất cổng quang điện.

3. Các yếu tố gây sai số và cách giảm sai số

a) *Nguyên nhân gây sai số:*
- Sai số dụng cụ: thước đo quãng đường và đồng hồ đo thời gian hiện số đều có độ chia nhỏ nhất, gây sai số khi đọc kết quả.
- Xác định chưa chính xác bề rộng dd của tấm chắn sáng (hoặc đường kính viên bi).
- Máng nhôm đặt chưa thẳng, chưa ổn định hoặc độ nghiêng thay đổi; viên bi có thể bị lệch, va chạm thành máng.
- Ma sát giữa viên bi và máng, lực cản của không khí.
- Vị trí đặt cổng quang điện chưa chuẩn, thao tác thả bi chưa đều ở mỗi lần đo.

b) *Cách giảm sai số:*
- Đặt máng nhôm thẳng, ổn định, điều chỉnh độ nghiêng phù hợp và cố định chắc chắn các cổng quang điện.
- Đo nhiều lần (33 đến 55 lần) rồi lấy giá trị trung bình của quãng đường và thời gian.
- Chọn dụng cụ có độ chia nhỏ, đọc số đúng quy tắc; đo cẩn thận bề rộng tấm chắn sáng.
- Thả bi nhẹ nhàng, không truyền thêm vận tốc ban đầu, thả ở cùng một vị trí trong các lần đo.
- Lau sạch máng và viên bi để giảm ma sát, hạn chế rung động trong quá trình đo.

Đáp số

vtb=stv_{tb} = \dfrac{s}{t} (với ss là khoảng cách EF, tt là thời gian đi từ E đến F)v=dΔtv = \dfrac{d}{\Delta t} (với dd là bề rộng tấm chắn sáng, Δt\Delta t là thời gian chắn cổng quang điện)Sai số do dụng cụ, do đặt máng và cổng, do ma sát và thao tác thả bi; giảm sai số bằng cách đặt máng thẳng – ổn định, đo nhiều lần lấy trung bình, thao tác cẩn thận và giảm ma sát

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.