Sách giáo khoa Vật lí 10

Giải Câu hỏi 2 trang 46 SGK Vật lí 10

Bài 10. Sự rơi tự do   Đã kiểm chéo

Đề bài

Hãy nêu cách đo gần đúng độ sâu của một cái giếng mỏ cạn. Coi vận tốc truyền âm trong không khí là không đổi và đã biết.

Lời giải

Ý tưởng: Ta cho một vật nhỏ rơi tự do từ miệng giếng xuống đáy, rồi đo khoảng thời gian từ lúc thả đến lúc nghe thấy tiếng vật chạm đáy. Khoảng thời gian này gồm hai phần: thời gian vật rơi xuống và thời gian âm truyền ngược lên tai ta.

a) Cách đo (các bước tiến hành)

- Đứng ở miệng giếng, thả một hòn sỏi (vật nhỏ) rơi tự do (chỉ thả nhẹ, không ném) xuống giếng; cùng lúc đó bấm đồng hồ bấm giây.
- Lắng tai nghe, đúng lúc nghe thấy tiếng hòn sỏi chạm đáy giếng thì bấm dừng đồng hồ. Đọc được tổng thời gian TT.
- Đã biết trước gia tốc rơi tự do gg (ví dụ g=9,8 m/s2g = 9,8\ \text{m/s}^2) và tốc độ truyền âm trong không khí vv (coi không đổi, đã biết, ví dụ v=340 m/sv = 340\ \text{m/s}).

b) Thiết lập công thức tính độ sâu hh

Gọi t1t_1 là thời gian sỏi rơi xuống đáy, t2t_2 là thời gian âm truyền từ đáy lên miệng giếng. Khi đó:

T=t1+t2T = t_1 + t_2

- Giai đoạn rơi tự do (quãng đường bằng độ sâu hh):
h=12g t1 2  ⇒  t1=2hgh = \frac{1}{2}g\,t_1^{\,2} \;\Rightarrow\; t_1 = \sqrt{\dfrac{2h}{g}}

- Giai đoạn âm truyền lên (với tốc độ không đổi vv):
t2=hvt_2 = \dfrac{h}{v}

Suy ra phương trình xác định hh:

 T=2hg+hv \boxed{\,T = \sqrt{\dfrac{2h}{g}} + \dfrac{h}{v}\,}

Giải phương trình này (ẩn hh) sẽ tìm được độ sâu gần đúng của giếng. Chuyển vế 2hg=T−hv\sqrt{\dfrac{2h}{g}} = T - \dfrac{h}{v} rồi bình phương, ta đưa về phương trình bậc hai đối với hh:

h2−2v ⁣(Tv+vg) ⁣⋅ ⁣hv…h^2 - 2v\!\left(Tv + \dfrac{v}{g}\right)\! \cdot\! \dfrac{h}{v} \ldots

gọn lại:

h2v2−(2Tv+2g)h+T2=0\dfrac{h^2}{v^2} - \left(\dfrac{2T}{v} + \dfrac{2}{g}\right)h + T^2 = 0

chọn nghiệm hh nhỏ (nghiệm có ý nghĩa vật lí).

c) Kiểm tra bằng một ví dụ số

Giả sử đo được T=2,06 sT = 2,06\ \text{s}, lấy g=9,8 m/s2g = 9,8\ \text{m/s}^2, v=340 m/sv = 340\ \text{m/s}.

Vì t2t_2 rất nhỏ so với t1t_1, ta tính gần đúng bằng cách lặp:

- Bỏ qua âm: h≈12gT2=12⋅9,8⋅2,062≈20,8 mh \approx \dfrac{1}{2}g T^2 = \dfrac{1}{2}\cdot 9,8 \cdot 2,06^2 \approx 20,8\ \text{m}.
- Khi đó t2=hv≈20,8340≈0,06 st_2 = \dfrac{h}{v} \approx \dfrac{20,8}{340} \approx 0,06\ \text{s}, nên t1≈2,06−0,06=2,00 st_1 \approx 2,06 - 0,06 = 2,00\ \text{s}.
- Tính lại: h=12⋅9,8⋅2,002≈19,6 mh = \dfrac{1}{2}\cdot 9,8 \cdot 2,00^2 \approx 19,6\ \text{m}.

Kiểm tra lại: t1=2⋅19,69,8=2,00 st_1 = \sqrt{\dfrac{2\cdot 19,6}{9,8}} = 2,00\ \text{s}; t2=19,6340≈0,06 st_2 = \dfrac{19,6}{340} \approx 0,06\ \text{s}; tổng t1+t2≈2,06 s=Tt_1 + t_2 \approx 2,06\ \text{s} = T ✔.

Vậy độ sâu của giếng khoảng h≈19,6 mh \approx 19,6\ \text{m}.

Đáp số

Cách đo: thả vật rơi tự do, bấm giờ đến khi nghe tiếng chạm đáy, được tổng thời gian TCông thức: T=2hg+hvT = \sqrt{\dfrac{2h}{g}} + \dfrac{h}{v}, giải ra độ sâu hVí dụ với T=2,06T=2,06 s: h≈19,6h \approx 19,6 m (đã kiểm tra lại t1+t2≈Tt_1+t_2 \approx T)

Lời giải do Thư viện nhà trường biên soạn, giải và kiểm chéo độc lập theo SGK 2026-2027.